کم خونی فقر آهن زمانی ایجاد می شود که بدن آهن کافی برای ساخت هموگلوبین نداشته باشد. در این شرایط، اصلاح تغذیه می تواند بخشی از روند درمان و پیشگیری از بازگشت کمبود آهن باشد؛ بااین حال در کم خونی تشخیص داده شده، رژیم غذایی همیشه به تنهایی کافی نیست و معمولا مصرف مکمل آهن و بررسی علت زمینه ای نیز لازم است.
- رژیم کم خونی فقر آهن چه نقشی در درمان دارد؟
- برای رژیم کم خونی فقر آهن چه بخوریم؟
- چگونه جذب آهن غذا را بیشتر کنیم؟
- چه غذاها و نوشیدنی هایی جذب آهن را در رژیم کم خونی فقر آهن کاهش می دهند؟
- نمونه رژیم غذایی برای رژیم کم خونی فقر آهن
- بهترین زمان مصرف قرص آهن چه زمانی است؟
- اگر قرص آهن باعث یبوست یا تهوع شد چه کنیم؟
- چه زمانی رژیم غذایی برای درمان فقر آهن کافی نیست؟
- سؤالات متداول
در رژیم کم خونی فقر آهن لازم است غذاهای آهن دار مانند گوشت، مرغ، ماهی، حبوبات، مغزها و برخی سبزیجات در کنار منابع ویتامین C مصرف شوند تا جذب آهن بهبود پیدا کند. همچنین زمان مصرف چای، قهوه، لبنیات و مکمل های کلسیم نسبت به وعده های حاوی آهن یا قرص آهن اهمیت دارد.
در این مقاله زیر نظر بهترین متخصص تغذیه رژیم کم خونی فقر آهن را به شکل کاربردی بررسی می کنیم.
رژیم کم خونی فقر آهن چه نقشی در درمان دارد؟
رژیم غذایی برای کم خونی فقر آهن، آهن و سایر مواد مغذی مورد نیاز خون سازی را تامین می کند.
البته لازم به ذکر است که «فقر آهن» و «کم خونی فقر آهن» دقیقاً یکسان نیستند. در مراحل اولیه ممکن است ذخایر آهن بدن (فریتین) کاهش پیدا کند، اما هنوز مقدار هموگلوبین به حدی نرسیده باشد که فرد کم خون محسوب شود. اگر کاهش ذخایر ادامه پیدا کند، کم خونی فقر آهن ایجاد می شود. اما در هر صورت توصیه های رژیم فقر آهن و رژیم کم خونی فقر آهن مشابه هستند.
برای تامین مجدد ذخایر و بهبود کم خونی، علاوه بر رژیم کم خونی فقر آهن، معمولا مصرف مکمل آهن (با تجویز پزشک) ضروری است. همچنین باید علت ایجاد کمبود آهن نیز مشخص شود. اگر علت کمبود آهن ادامه داشته باشد، اضافه کردن چند غذای آهن دار به برنامه غذایی الزاماً مشکل را برطرف نمی کند.
برای رژیم کم خونی فقر آهن چه بخوریم؟
اگر می پرسید برای رژیم کم خونی چی بخوریم، بهتر است به جای تمرکز روی یک خوراکی خاص، مجموعه ای از غذاهای مناسب برای کم خونی را در برنامه روزانه با مشورت متخصص تغذیه قرار دهید.
منابع آهن به دو گروه اصلی «آهن هِم» و «آهن غیرهِم» تقسیم می شوند. آهن هِم بیشتر در منابع حیوانی وجود دارد و معمولاً بهتر جذب می شود؛ در مقابل، آهن غیرهِم در منابع گیاهی یافت می شود و میزان جذب آن بیشتر به ترکیب وعده غذایی وابسته است.
منابع حیوانی آهن
گوشت قرمز کم چرب، مرغ و بوقلمون، ماهی و برخی غذاهای دریایی از مهم ترین منابع آهن هِم هستند. آهن موجود در این مواد غذایی معمولاً قابلیت جذب بالاتری نسبت به آهن گیاهی دارد. لازم نیست برای دریافت آهن، مقدار زیادی گوشت مصرف شود؛ قراردادن متعادل این منابع در کنار سبزیجات و سایر اجزای یک رژیم کم خونی متنوع می تواند به تأمین آهن کمک کند.
منابع گیاهی آهن
عدس، لوبیا، نخود، سویا، مغزها، دانه ها، سبزیجات سبز تیره و محصولات غنی شده با آهن از غذاهای آهن دار گیاهی هستند. افرادی که گوشت کمتری مصرف می کنند نیز می توانند از این منابع استفاده کنند، اما بهتر است به ترکیب وعده غذایی توجه بیشتری داشته باشند؛ زیرا جذب آهن غیرهِم تحت تأثیر سایر مواد غذایی در رژیم کم خونی قرار می گیرد. در بخش بعدی ترکیبات مناسب غذا برای بهبود جذب آهن را توضیح خواهیم داد.
|
منابع آهن با جذب بهتر |
منابع گیاهی آهن |
|
گوشت قرمز |
عدس |
|
مرغ و بوقلمون |
لوبیا |
|
ماهی |
نخود |
|
غذاهای دریایی |
مغزها و دانه ها |
|
— |
سبزیجات سبز تیره |
بنابراین نمی توان یک ماده غذایی را به عنوان بهترین غذا برای رژیم کم خونی برای همه معرفی کرد. تنوع منابع آهن و نحوه ترکیب آن ها در وعده های غذایی اهمیت بیشتری دارد.
چگونه جذب آهن غذا را بیشتر کنیم؟
برای افزایش جذب آهن در رژیم کم خونی فقر آهن، فقط مقدار آهن موجود در غذا مهم نیست؛ ترکیب مواد غذایی یک وعده نیز نقش دارد. یکی از ساده ترین راه ها، مصرف منابع گیاهی آهن همراه مواد غذایی حاوی ویتامین C است. ویتامین C و جذب آهن غیرهِم ارتباط نزدیکی دارند و حضور این ویتامین در وعده می تواند جذب آهن گیاهی را بهتر کند.
برای مثال، می توان عدسی را همراه آبلیمو یا فلفل دلمه ای مصرف کرد، کنار خوراک لوبیا یا نخود از گوجه فرنگی و سبزیجات تازه استفاده کرد یا گوشت را همراه سالادی حاوی فلفل دلمه ای و گوجه خورد. مصرف منابع حیوانی آهن در کنار حبوبات نیز می تواند به استفاده بهتر بدن از آهن موجود در وعده کمک کند.
در نتیجه، به جای افزودن مکمل ها یا مواد غذایی متعدد به برنامه، بهتر است ترکیب وعده ها هوشمندانه باشد. البته این موضوع به معنی آن نیست که ویتامین C کمبود آهن را به تنهایی درمان می کند؛ نقش آن کمک به جذب بهتر آهن، به خصوص آهن غیرهِم، است.
چه غذاها و نوشیدنی هایی جذب آهن را در رژیم کم خونی فقر آهن کاهش می دهند؟
برخی خوراکی ها می توانند جذب آهن را کاهش دهند، اما این به معنی حذف کامل آن ها از رژیم نیست. در بسیاری از موارد، زمان مصرف مهم تر از کنارگذاشتن ماده غذایی است. برای مثال، چای و قهوه به دلیل داشتن ترکیباتی مانند پلی فنول ها بهتر است همراه وعده های سرشار از آهن یا بلافاصله کنار مکمل آهن مصرف نشوند. بنابراین در بحث چای و کم خونی، هدف حذف چای نیست؛ بلکه ایجاد فاصله مناسب با وعده حاوی آهن اهمیت دارد.
کلسیم نیز می تواند با جذب آهن تداخل داشته باشد. به همین دلیل، مصرف هم زمان مکمل کلسیم با مکمل آهن توصیه نمی شود و بهتر است طبق نظر پزشک یا داروساز در زمان های جداگانه مصرف شوند. درباره لبنیات و قرص آهن نیز همین اصل مطرح است و بهتر است شیر یا سایر منابع پرکلسیم دقیقاً همراه قرص آهن مصرف نشوند.
در نتیجه، بسیاری از مواردی که با عنوان غذاهای مضر برای کم خونی شناخته می شوند، در واقع ممنوع نیستند؛ بلکه باید زمان مصرف آن ها مدیریت شود.
نمونه رژیم غذایی برای رژیم کم خونی فقر آهن
یک نمونه رژیم کم خونی فقر آهن باید علاوه بر تأمین آهن، منابع پروتئین، سبزیجات، میوه و سایر مواد مغذی مورد نیاز بدن را نیز در بر بگیرد. بهتر است در وعده های حاوی منابع گیاهی آهن، از مواد غذایی سرشار از ویتامین C استفاده شود و چای، قهوه و منابع کلسیم در زمان مناسبی نسبت به وعده های آهن دار قرار گیرند.
این برنامه فقط یک نمونه عمومی رژیم کم خونی فقر آهن است و مقدار غذاها باید براساس نیاز انرژی، وزن، وضعیت پزشکی و نتایج آزمایش زیر نظر دکتر تغذیه تنظیم شود.
|
وعده |
پیشنهاد غذایی |
|
صبحانه |
عدسی همراه آبلیمو یا فلفل دلمه ای + نان سبوس دار |
|
میان وعده |
یک میوه تازه مانند پرتقال، کیوی یا توت فرنگی + مقدار متعادل مغزها |
|
ناهار |
گوشت قرمز کم چرب یا مرغ + برنج یا نان + سالاد حاوی گوجه فرنگی و فلفل دلمه ای |
|
عصرانه |
میوه یا مقدار کمی مغز و دانه |
|
شام |
خوراک لوبیا، عدس یا نخود همراه سبزیجات و منبع ویتامین C |
در انتخاب صبحانه برای رژیم کم خونی نیز بهتر است به جای تمرکز روی یک ماده غذایی خاص، ترکیبی از منبع آهن و مواد غذایی کمک کننده به جذب آن در نظر گرفته شود. این الگو نمونه ای برای چیدمان بهتر وعده هاست و جایگزین برنامه غذایی شخصی سازی شده یا درمان پزشکی کمخونی فقر آهن نیست.
بهترین زمان مصرف قرص آهن چه زمانی است؟
برای تعیین بهترین زمان مصرف قرص آهن نمی توان یک ساعت مشخص مانند ۸ صبح یا قبل از خواب را برای همه افراد توصیه کرد. اگر می پرسید قرص آهن را کی بخوریم، نحوه مصرف، فاصله آن با بعضی غذاها و داروها و تحمل گوارشی فرد مهم تر از ساعت مصرف است.
مکمل آهن معمولاً با معده خالی بهتر جذب می شود؛ اما اگر باعث تهوع یا ناراحتی معده شود، می توان طبق توصیه پزشک یا داروساز آن را همراه یا بعد از غذا مصرف کرد.
اینکه قرص آهن را با چی بخوریم نیز اهمیت دارد. معمولاً می توان آن را با آب مصرف کرد و در صورت توصیه پزشک یا داروساز، یک منبع ویتامین C نیز همراه آن قرار داد.
در مقابل، برای مصرف هم زمان قرص آهن و چای، قرص آهن و قهوه یا شیر و سایر لبنیات باید فاصله در نظر گرفت؛ برای مثال NHS برای فروس سولفات فاصله حدود ۲ ساعت با چای، قهوه، لبنیات و تخم مرغ را توصیه می کند.
در پاسخ به این سؤال که بعد از خوردن قرص آهن چه چیزهایی نخوریم، باید توجه داشت که هدف حذف این مواد غذایی نیست؛ بلکه جلوگیری از مصرف هم زمان آن ها با مکمل آهن است. مکمل کلسیم نیز بهتر است جدا از آهن مصرف شود.
آهن همچنین می تواند با داروهایی مانند لووتیروکسین، بعضی آنتی بیوتیک ها و آنتی اسیدها تداخل داشته باشد. فاصله دقیق مصرف به نوع دارو و مکمل بستگی دارد و باید از پزشک یا داروساز سؤال شود.
براساس راهنمای AGA آهن خوراکی معمولاً نباید بیش از یکبار در روز تجویز شود و مصرف یک روز در میان ممکن است در برخی افراد تحمل گوارشی بهتری داشته باشد. بااین حال، تغییر دوز یا فاصله مصرف نباید خودسرانه انجام شود و دستور پزشک و بروشور همان فرآورده در اولویت است.
اگر قرص آهن باعث یبوست یا تهوع شد چه کنیم؟
تهوع، ناراحتی یا درد معده، یبوست، اسهال و تیره ترشدن رنگ مدفوع از عوارضی هستند که ممکن است هنگام مصرف مکمل آهن دیده شوند. اگر قرص آهن باعث ناراحتی معده شود، مصرف آن همراه یا بعد از غذا می تواند در بعضی افراد تحمل گوارشی را بهتر کند؛ البته ممکن است جذب آهن در حالت ناشتا بیشتر باشد.
در صورت بروز عوارض، مکمل را خودسرانه قطع نکنید و مقدار یا دفعات مصرف آن را نیز تغییر ندهید. اگر یبوست، تهوع یا سایر مشکلات گوارشی آزاردهنده یا مداوم باشند، پزشک یا داروساز می تواند نحوه مصرف یا نوع فرآورده آهن را بررسی کند.
برای کنترل یبوست، اصلاح رژیم غذایی نیز اهمیت دارد؛ در مقاله «یبوست در رژیم لاغری» درباره راهکارهای تغذیه ای پیشگیری و کنترل یبوست بیشتر توضیح داده ایم.
چه زمانی رژیم غذایی برای درمان فقر آهن کافی نیست؟
اگر کم خونی فقر آهن با آزمایش تأیید شده باشد، فقط افزایش مصرف غذاهای آهندار کافی نیست و باید علت کمبود آهن نیز مشخص شود. همچنین در اکثر موارد مصرف مکمل آهن لازم است. اما مکمل آهن نباید صرفاً به دلیل علائمی مانند خستگی، ضعف یا ریزش مو و بدون انجام بررسی های لازم شروع شود؛ زیرا این علائم می توانند دلایل دیگری نیز داشته باشند.
مصرف بیش از حد آهن بی ضرر نیست و می تواند عوارض ایجاد کند. بنابراین تشخیص کمبود آهن و تعیین نیاز به مکمل باید براساس ارزیابی پزشکی انجام شود.
سؤالات متداول
برای کم خونی فقر آهن چی بخوریم؟
در رژیم کم خونی فقر آهن بهتر است از منابع حیوانی مانند گوشت، مرغ و ماهی و منابع گیاهی مانند عدس، لوبیا، نخود، مغزها و دانه ها استفاده شود. همراه کردن منابع گیاهی آهن با مواد غذایی حاوی ویتامین C نیز می تواند به جذب بهتر آهن در رژیم کم خونی فقر آهن کمک کند.
قرص آهن را صبح بخوریم یا شب؟
برای همه افراد یک ساعت مشخص به عنوان بهترین زمان مصرف قرص آهن وجود ندارد. فاصله از بعضی غذاها و نوشیدنی ها، تحمل گوارشی و دستور پزشک یا بروشور مکمل اهمیت بیشتری از صبح یا شب بودن زمان مصرف دارد.
قرص آهن و چای چقدر باید با هم فاصله داشته باشند؟
NHS درباره فروس سولفات توصیه می کند حدود ۲ ساعت بین مصرف مکمل و چای یا قهوه فاصله باشد تا این نوشیدنی ها جذب آهن را کاهش ندهند.
آیا با رژیم غذایی می توان رژیم کم خونی فقر آهن را درمان کرد؟
رژیم غذایی بخش مهمی از درمان و پیشگیری از بازگشت فقر آهن است، اما در رژیم کم خونی فقر آهن تشخیص داده شده ممکن است به مکمل آهن و درمان علت زمینه ای نیز نیاز باشد.
دکتر معصومه مرادی متخصص تغذیه در کلینیک تخصصی خود با بررسی کامل سوابق پزشکی، آزمایش ها و عادات غذایی شما، یک برنامه شخصی سازی شده رژیم کم خونی فقرآهن طراحی می کند که هم کم خونی و فقر آهن شما ازبین برود و هم سلامت بلندمدت شما را حفظ کند.
برای رزرو نوبت، کافیست با ما در ارتباط باشید:
شماره تماس: ۸۸۲۳۱۱۳۶-۰۲۱ ، ۰۹۱۹۴۸۲۰۴۲۵
اینستاگرام: drmoradidiet
وب سایت: www.drmoradi-diet.com
