نقش رژیم غذایی در درمان کم خونی

در خون یک شخص سالم حدود 6/3 تا 6 میلیون گلبول قرمز وجود دارد. اکسیژن توسط ترکیبی بنام هموگلوبین به گلبولهای قرمز حمل شده و سپس از طریق سیستم مویرگی به تمام بافتها و سلولهای بدن می­رسد. در افرادی که دچار انواع کم خونی می­شوند، گلبول قرمز و یا هموگلوبین به میزان کافی ساخته نمی­شود. به­طور کلی سه عامل می­تواند شرایط کم­خونی را در بدن یک فرد ایجاد کند. این عوامل شامل موارد زیر است:

خونریزی های شدید که باعث از دست رفتن حجم زیادی از خون می­شود.

فرایند همولیز که موجب تخریب سلولهای خونی می­شود.

کاهش ساخت سلولهای خونی و هموگلوبین

کم­خونی در مراحل خفیف با علائمی نظیر احساس خستگی و خواب آلودگی، تغییر در ضربان قلب و تنفس، سرگیجه­های خفیف، سردرد، سردی دست و پاها همراه است. اما اگر کم­خونی در مرحله متوسط و یا شدید باشد، علائمی مانند قاشقی شدن ناخن و بی رنگ شدن آن، افزایش تمایل به خوردن خاک، یخ و بنزین، ملتهب شدن مخاط دهان می تواند هشدار دهنده باشد.

انواع کم­ خونی

کم­ خونی فقر آهن: آهن برای ساخت هموگلوبین ضروری است. زمانیکه ذخیره کافی آهن در بدن وجود نداشته باشد، هموگلوبین کاهش یافته و کم­ خونی بروز می­کند. به­طور کلی، از دست رفتن خون (مانند عادت ماهیانه) و رژیمهای غذایی فاقد آهن کافی باعث بروز این نوع از کم­خونی می­شوند.

کم­ خونی فقر ویتامین (مگالوبلاستیک): این نوع از کم­ خونی به علت کمبود ویتامین B12 (اسید فولیک) ایجاد می­شود. این ویتامین نقش مهمی در خون و سیستم عصبی دارد. در این نوع از کم­ خونی با وجود تولید مناسب گلبول قرمز، این سلولها نمی­توانند به ­درستی اکسیژن را در بدن نقل و انتقال دهند.

کم­ خونی ناشی از بیماریهای زمینه­ ای: برخی از بیماریها مانند بیماریهای نارسایی کلیه به­ خصوص در مرحله دیالیز باعث بروز کم خونی می­شوند. چراکه کلیه دراین شرایط قادر به ساخت هورمونهای تولید کننده سلولهای خونی نیست. از طرفی، در فرایند دیالیز، مقدار زیادی آهن از دست می­رود.

کم­ خونی با منشاء وراثتی: بیماریهایی مانند گلبولهای قرمز داسی شکل و تالاسمی می­توانند باعث بروز کم­ خونی شوند. در بیماری گلبول قرمز داسی شکل به ­دلیل ساختار غیرطبیعی گلبولهای قرمز، حرکت آنها در رگها مشکل شده و مسیر خون را نیز مسدود می­کنند. با وجودیکه بدن این نوع از گلبولها را از بین می­برد، اما تولید سلولهای طبیعی به سرعت صورت نگرفته و فرد دچار کم­ خونی می­شود. در بیماری تالاسمی نیز تولید هموگلوبین مختل می­شود.

کم­ خونی آپلاستیک: این نوع از کم­ خونی زمانی بروز می­کند که گلبول قرمز در خون کاهش یابد. در این حالت تولید گلبولهای سفید نیز تحت تاثیر قرار گرفته و در نتیجه زمینه برای بروز عفونتها و عدم انعقاد خون فراهم می­شود. بیماریهای خود ایمنی، مصرف برخی از داروها، در معرض قرار گرفتن با برخی از مواد شیمیایی سمی، سرطانها و برخی از عفونتهای ویروسی می­تواند سبب بروز این نوع از کم­خونی شود.

نقش رژیم غذایی در درمان کم­ خونی

استفاده از مواد غذایی غنی از آهن

 در زمینه اصول تغذیه، تمام متخصصین تغذیه، بر رعایت یک رژیم متعادل تاکید می­کنند. متاسفانه کسانی که خود را محدود به یکسری از رژیمهای خاص می­کنند، کم خونی را در خود ایجاد خواهند کرد. از جمله این رژیمهای غذایی، رژیمهای گیاهخواری صرف است. زیرا بسیاری از منابع غنی از آهن در محصولات حیوانی وجود دارد. بنابراین افرادی که خود را به طور کامل از منابع حیوانی محروم می­کنند، با فقر آهن روبرو خواهند شد. از منابع غنی از آهن می­توان به موارد زیر نام برد: گوشت قرمز، جگر، ماهی، خاویار، تخم مرغ، خشکبار و تا حدودی نیز لبنیات

استفاده از مواد غذایی غنی از ویتامین B12

 کمبود ویتامین B12  نیز بیشتر در افرادی مشاهده می­شود که رژیمهای گیاهخواری صرف داشته باشند. به طور معمول منابع گیاهی مقادی بسیار کمتری از ویتامین B12 را تامین می­کنند. از منابع غذایی غنی از ویتامین B12 می­توان به انواع گوشتهای قرمز وسفید، جگر و تا حدودی لبنیات اشاره کرد.

عدم مصرف کاهش دهنده­ های جذب آهن

 برخی از مواد غذایی دارای ترکیباتی هستند که با آهن تشکیل کمپلکس داده و جذب آن را در خون کاهش می­دهند. بنابراین دو راهکار در این زمینه باید در پیش گرفته شود. اول اینکه مصرف اینگونه مواد غذایی محدود شود و دوم اینکه در زمان مصرف مواد غذایی حاوی آهن و یا قرصهای آهن از مصرف اینگونه مواد غذایی خودداری شود. لبنیات (به دلیل وجود کلسیم)، غلات سبوس دار (وجود اسید فیتیک)، تخم مرغ و فیبرهای غذایی می­توانند جذب آهن را کاهش دهند. بنابراین باید تا حدود دو ساعت قبل و بعد از مصرف این مواد غذایی از خوردن فراورده­های سرشار از آهن خودداری شود.

استفاده از عوامل افزایش دهنده جذب آهن

اسید سیتریک و اسید آسکوریک (ویتامین ث)، اسید مالیک، اسید تارتاریک بهترین عوامل افزایش جذب آهن در بدن هستند. مواد غذایی مانند هویج، سیب زمینی، گوجه فرنگی، شلغم (سرشار از اسید مالیک و اسید تارتاریک)، پرتقال، لیموترش، گوجه فرنگی، فلفل سبز (سرشار از ویتامین ث) هستند.