بالا بودن وزن کودک نسبت به هم سالانش همیشه به این معنا نیست که رژیم لاغری کودکان لازم است؛ زیرا وزن باید در کنار قد، سن، جنس و روند رشد ارزیابی شود. در مقابل، چاقی کودکان و اضافه وزن کودکان را هم نباید به امید رشد قدی نادیده گرفت. در این شرایط، بسته به وضعیت کودک، هدف می تواند کندتر کردن افزایش وزن، حفظ وزن هم زمان با رشد قدی یا در برخی موارد کاهش کنترل شده وزن باشد.
- از کجا بفهمیم کودک اضافه وزن یا چاقی دارد؟
- آیا کودک چاق باید رژیم بگیرد؟
- آیا کودک حتماً باید وزن کم کند؟
- علت چاقی کودکان چیست؟
- کودک دارای اضافه وزن چه بخورد و چه غذاهایی را برای او محدود کنیم؟
- والدین چگونه می توانند به کاهش وزن کودک کمک کنند؟
- ورزش، خواب و صفحه نمایش چه نقشی در چاقی کودکان دارند؟
- چاقی کودکان چه عوارضی دارد؟
- چه زمانی کودک دارای اضافه وزن باید توسط پزشک یا متخصص تغذیه ویزیت شود؟
- آیا برای چاقی کودکان دارو یا جراحی وجود دارد؟
- سوالات متداول
- آیا رژیم لاغری برای کودک ۷ یا ۱۰ ساله وجود دارد؟
- آیا حذف نان و برنج باعث لاغری کودک می شود؟
- آیا کودک چاق می تواند فستینگ یا رژیم کتو بگیرد؟
- سرعت مناسب کاهش وزن کودک چقدر است؟
- جمع بندی
بنابراین تصمیم درباره رژیم باید براساس ارزیابی دقیق رشد و وضعیت سلامت کودک گرفته شود. به طور کلی، رژیم لاغری در چاقی کودکان تنها در موارد خاصی تجویز می شود و یک برنامه عمومی برای همه کودکان نیست. بهتر است والدین برای بررسی وضعیت رشد و دریافت برنامه غذایی مناسب، از دکتر تغذیه و بهترین متخصص تغذیه در زمینه تغذیه کودکان کمک بگیرند تا روند مدیریت وزن بدون آسیب به رشد و تکامل کودک انجام شود.
از کجا بفهمیم کودک اضافه وزن یا چاقی دارد؟
ظاهر کودک یا عدد وزن به تنهایی برای تشخیص چاقی کافی نیست. یکی از ابزارهای اصلی ارزیابی، BMI کودکان یا شاخص توده بدنی است که از تقسیم وزن بر مجذور قد محاسبه می شود. بااین حال، برخلاف بزرگسالان، عدد BMI کودک با مرزهای ثابت ۲۵ و ۳۰ تفسیر نمی شود؛ بلکه باید براساس سن و جنس روی نمودار BMI-for-age بررسی شود.
طبق دسته بندی CDC ، برای کودکان و نوجوانان ۲ تا ۱۹ سال وضعیت وزن به این صورت تفسیر می شود:
| صدک BMI نسبت به سن و جنس | تفسیر |
| کمتر از صدک ۵ | کموزنی |
| صدک ۵ تا کمتر از ۸۵ | وزن سالم |
| صدک ۸۵ تا کمتر از ۹۵ | اضافهوزن |
| صدک ۹۵ و بالاتر | چاقی |
چاقی شدید نیز در CDC با BMI برابر یا بیشتر از ۱۲۰٪ صدک ۹۵ یا BMI حداقل ۳۵ کیلوگرم بر مترمربع تعریف می شود. BMI یک ابزار غربالگری است و باید همراه با سابقه پزشکی و روند تغییر قد و وزن در نمودار رشد تفسیر شود؛ بنابراین یک اندازه گیری منفرد برای تشخیص وضعیت کودک کافی نیست.
آیا کودک چاق باید رژیم بگیرد؟
کودک دارای اضافه وزن یا چاقی نباید خودسرانه رژیم های سخت، بسیار کم کالری یا رژیم بزرگسالان را دنبال کند. اما چاقی کودکان نیز نباید بدون درمان رها شود. اما هدف درمان چاقی کودکان همیشه کم کردن عدد روی ترازو نیست؛ چون رژیم سخت با درمان تغذیه ای کودک فرق دارد.
درمان اصولی چاقی کودک بر تغییرات قابل ادامه زیر تکیه دارد:
- اصلاح کیفیت غذا و اندازه سهم متناسب با سن
- فعالیت بدنی منظم
- خواب کافی
- افزایش تحرک
- اصلاح عادت های غذایی و رفتاری
- مشارکت والدین و خانواده
- برنامه تغذیه ای فردی در صورت نیاز
راهنمای آکادمی اطفال آمریکا (AAP) برای کودکان ۶ سال به بالا مبتلا به اضافه وزن یا چاقی، درمان رفتاری و سبک زندگی فشرده را توصیه می کند. مؤثرترین برنامه ها معمولاً خانوادگی و چندبخشی هستند؛ یعنی علاوه بر اصلاح تغذیه کودک، فعالیت بدنی، خواب، رفتارهای غذایی و عادت های روزمره خانواده نیز هم زمان بررسی و اصلاح می شوند.
آیا کودک حتماً باید وزن کم کند؟
خیر. هدف درمان در چاقی کودکان همیشه کاهش وزن نیست. براساس سن، صدک BMI، سرعت رشد قدی و وجود عوارض مرتبط با چاقی کودکان، هدف مدیریت وزن کودک می تواند یکی از سه حالت زیر باشد:
۱. کند کردن سرعت افزایش وزن
در چاقی کودکان این هدف بیشتر در کودکان در حال رشد که اضافه وزن دارند، به ویژه در محدوده صدک ۸۵ تا کمتر از ۹۵ BMI، مطرح است. کودک همچنان وزن اضافه می کند، اما آهسته تر از قبل. در نتیجه با افزایش قد، BMI و صدک آن می تواند به تدریج پایین بیاید. NIDDK نیز توضیح می دهد که بسیاری از کودکان دارای اضافه وزن به کاهش وزن نیاز ندارند و کافی است در زمان رشد قدی، وزن را آهسته تر اضافه کنند.
۲. حفظ وزن یا توقف افزایش وزن
در بعضی کودکان دارای اضافه وزن و برخی چاقی کودکان، ثابت نگه داشتن وزن در یک دوره رشد می تواند هدف مناسبی باشد. با افزایش قد و ثابت ماندن وزن، نسبت BMI به سن به تدریج بهتر می شود. در توصیه های تخصصی کودکان، انتخاب بین کند کردن افزایش وزن و حفظ وزن به سن، شدت اضافه وزن و خطرات پزشکی بستگی دارد.
۳. کاهش تدریجی و کنترل شده وزن
در چاقی کودکان کاهش وزن بیشتر در کودکانی مطرح می شود که BMI آنها در صدک ۹۵ یا بالاتر دارند، به ویژه اگر چاقی شدید یا عوارضی مانند فشار خون بالا، دیابت نوع ۲ یا کبد چرب وجود داشته باشد. در کودکان کم سن معمولاً حفظ وزن یا کاهش بسیار آهسته ترجیح داده می شود. اما در کودکان بزرگتر و نوجوانان مبتلا به چاقی، کاهش تدریجی وزن می تواند هدف مستقیم درمان باشد.
بنابراین نمی توان برای همه کودکان چاق یک هدف وزنی واحد تعیین کرد. دکتر تغذیه می تواند براساس وضعیت کودک، بهترین رویکرد تغذیه را ارائه دهد.
علت چاقی کودکان چیست؟
چاقی کودکان معمولاً نتیجه یک عامل واحد یا صرفاً «زیاد خوردن» نیست. سازمان جهانی بهداشت (WHO) چاقی کودکان را بیماری مزمن، پیچیده و چندعاملی می داند که از تعامل عوامل ژنتیکی و زیستی با رفتار، محیط و عوامل روانی اجتماعی شکل می گیرد.
عوامل مؤثر در چاقی کودکان و نوجوانان می توانند شامل این موارد باشند:
- ژنتیک و سابقه خانوادگی چاقی
- دسترسی زیاد به غذاهای پرانرژی و فوق فرآوری شده
- مصرف نوشیدنی های شیرین
- کم تحرکی و زمان زیاد نشستن یا استفاده از صفحه نمایش
- خواب ناکافی
- غذاخوردن احساسی و بعضی مشکلات روانی
- برخی داروها
- در موارد محدود، بیماری ها یا اختلالات ژنتیکی و هورمونی
اختلالات هورمونی علت اصلی چاقی کودکان نیستند. راهنمای انجمن غدد درون ریز توصیه می کند بررسی روتین علل هورمونی زمانی اهمیت بیشتری دارد که افزایش وزن با کوتاهی قد یا کاهش سرعت رشد قدی همراه باشد. چاقی کودکان بسیار شدید در سن پایین یا علائم غیرمعمول نیز می تواند به بررسی تخصصی نیاز داشته باشد.
کودک دارای اضافه وزن چه بخورد و چه غذاهایی را برای او محدود کنیم؟
رژیم غذایی در چاقی کودکان نباید بر حذف گروه های غذایی یا گرسنه نگه داشتن کودک استوار باشد. هدف، تأمین مواد مغذی لازم برای رشد و در عین حال کاهش دریافت غذاها و نوشیدنی های پرکالری و کم ارزش است.
پایه برنامه غذایی کودک معمولا شامل موارد زیر است:
- میوه و سبزیجات متنوع
- غلات کامل مانند نان سبوس دار و جو دوسر
- حبوبات
- تخم مرغ، ماهی، مرغ و گوشت کم چرب
- لبنیات یا جایگزین غنی شده مناسب سن
- مغزها و دانه ها در مقدار متناسب
- آب به عنوان نوشیدنی اصلی
در مقابل، مصرف نوشابه و نوشیدنی های شیرین، آبمیوه های صنعتی، فست فود، چیپس، شیرینی، کیک، بیسکویت و سایر غذاهای فوق فرآوری شده بهتر است محدود شود. غذاهای حاوی قند افزوده، چربی اشباع و نمک زیاد هم باید کمتر مصرف شوند و آب جای نوشیدنی های شیرین را بگیرد.
برای اینکه این تغییرات عملی باشند، لازم است وعدهها و میانوعدهها زمان مشخص داشته باشند، سهم غذا متناسب با سن کودک انتخاب شود و غذا خوردن جلوی تلویزیون، موبایل یا کامپیوتر محدود شود. همچنین نباید کودک را مجبور به تمامکردن بشقاب کرد یا از شیرینی و خوراکی بهعنوان پاداش و تنبیه استفاده کرد.
بنابراین برای پاسخ به سؤال «کودک چاق چگونه لاغر شود؟» نباید یک رژیم ثابت ۱۲۰۰ کالری یا مقدار مشخص غذا برای همه کودکان تجویز کرد؛ نیاز انرژی و مقدار غذا به سن، رشد، فعالیت و وضعیت سلامت بستگی دارد.
والدین چگونه می توانند به کاهش وزن کودک کمک کنند؟
اگر می پرسید برای لاغری کودک چه کنیم، یکی از مهم ترین اصول این است که کودک را تنها عضو «رژیمی» خانواده نکنید. تغییرات زمانی پایدارتر هستند که کل خانواده در آن مشارکت کند؛ مثلاً نوشابه برای همه کمتر شود، وعده های سالم خانوادگی بیشتر شود و فعالیت بدنی مشترک بخشی از برنامه روزانه باشد.
والدین بهتر است خودشان الگوی تغذیه و فعالیت سالم باشند و به جای تمرکز مداوم بر وزن و ظاهر کودک، درباره سلامت، انرژی، قدرت بدنی و رفتارهای سالم صحبت کنند.
سرزنش، لقب دادن، مسخره کردن وزن یا مقایسه کودک با خواهر، برادر و هم سالان می تواند به تصویر بدنی و رابطه او با غذا آسیب بزند.
AAP توصیه می کند تمرکز خانواده بر عادات سالم باشد، نه رژیم گرفتن و عدد ترازو؛ همچنین وعده های خانوادگی و پرهیز از «صحبت درباره وزن» و تمسخر وزن را توصیه می کند. UNICEF نیز بر گفت وگوی بدون قضاوت، پرهیز از سرزنش و ایجاد تغییرات کوچک و خانوادگی تأکید دارد.
ورزش، خواب و صفحه نمایش چه نقشی در چاقی کودکان دارند؟
تغذیه تنها بخش درمان چاقی کودکان نیست. CDC توصیه می کند کودکان و نوجوانان ۶ تا ۱۷ سال، روزانه حداقل ۶۰ دقیقه فعالیت بدنی متوسط تا شدید داشته باشند؛ کودکان ۳ تا ۵ سال نیز باید در طول روز فعال باشند. بازی در پارک، دوچرخه سواری، شنا، فوتبال، پیاده روی و دویدن هم فعالیت بدنی محسوب می شوند و ضرورتی ندارد ورزش حتماً باشگاهی باشد.
خواب کافی نیز اهمیت دارد. آکادمی پزشکی خواب آمریکا (AASM) میزان خواب توصیه شده را چنین اعلام کرده است:
- ۳ تا ۵ سال: ۱۰ تا ۱۳ ساعت
- ۶ تا ۱۲ سال: ۹ تا ۱۲ ساعت
- ۱۳ تا ۱۸ سال: ۸ تا ۱۰ ساعت
خواب کمتر از میزان توصیه شده با افزایش خطر چاقی مرتبط است.
درباره صفحه نمایش نیز بهتر است فقط روی یک عدد تمرکز نشود؛ استفاده از موبایل، تبلت و تلویزیون نباید جای خواب، فعالیت بدنی، بازی و ارتباط خانوادگی را بگیرد.
چاقی کودکان چه عوارضی دارد؟
چاقی کودکان می تواند احتمال بروز بعضی مشکلات جسمی و روانی را افزایش دهد؛ البته وجود چاقی کودکان به معنی ابتلای قطعی کودک به این بیماری ها نیست.
مهم ترین عوارض چاقی کودکان مرتبط عبارت اند از:
- متابولیک: مقاومت به انسولین، پیش دیابت یا دیابت نوع ۲، اختلال چربی خون و کبد چرب
- قلبی عروقی: فشار خون بالا
- تنفسی و اسکلتی: آپنه انسدادی خواب و بعضی مشکلات استخوان و مفصل
- روانی و اجتماعی: اضطراب، افسردگی، کاهش عملکرد روانی اجتماعی و مشکلات ناشی از انگ یا تمسخر وزن
چه زمانی کودک دارای اضافه وزن باید توسط پزشک یا متخصص تغذیه ویزیت شود؟
اگر BMI کودک به صدک ۸۵ یا بالاتر رسیده یا روند افزایش وزن و BMI به طور محسوسی سریع شده است، ارزیابی تخصصی می تواند مشخص کند آیا فقط اصلاح سبک زندگی کافی است یا بررسی بیشتری لازم است.
مراجعه اهمیت بیشتری دارد اگر کودک:
- چاقی شدید داشته باشد؛
- رشد قدی او کند شده باشد؛
- خرخر شدید یا وقفه تنفسی هنگام خواب داشته باشد؛
- تیرگی و ضخیم شدن مخملی پوست گردن یا زیربغل دیده شود؛
- تشنگی یا ادرار بیش از حد داشته باشد؛
- فشار خون بالا داشته باشد؛
- درد مفصل یا محدودیت حرکتی پیدا کرده باشد؛
- دچار نامنظمی قاعدگی شده باشد؛
- یا مشکلاتی مانند اضطراب، افسردگی، قلدری مرتبط با وزن یا رفتار غذایی غیرطبیعی داشته باشد.
طبق راهنمای AAP ، در کودکان ۱۰ سال و بالاتر مبتلا به چاقی (BMI از صدک ۹۵ به بالا) بررسی اختلال چربی خون، متابولیسم گلوکز و عملکرد کبد توصیه می شود.
در کودکان دارای اضافه وزن در همین سن، بررسی چربی خون توصیه می شود و آزمایش های دیگر به عوامل خطر بستگی دارد. همچنین فشار خون در کودکان دارای اضافه وزن یا چاقی باید از ۳ سالگی در هر ویزیت اندازه گیری شود.
آیا برای چاقی کودکان دارو یا جراحی وجود دارد؟
اصلاح تغذیه، فعالیت بدنی و رفتارهای خانوادگی پایه درمان است؛ اما در برخی نوجوانان، درمان های دیگری نیز مطرح می شود.
راهنمای AAP توصیه می کند برای نوجوانان ۱۲ سال به بالا با چاقی ( BMI از صدک ۹۵ به بالا)، داروی کاهش وزن در صورت داشتن اندیکاسیون و همراه با درمان سبک زندگی بررسی شود. برای نوجوانان ۱۳ سال به بالا با چاقی شدید (BMI حداقل ۱۲۰٪ صدک ۹۵) نیز ارجاع به مرکز تخصصی برای ارزیابی جراحی متابولیک ممکن است مناسب باشد. این درمان ها فقط باید تحت نظر تیم پزشکی انجام شوند.
سوالات متداول
آیا رژیم لاغری برای کودک ۷ یا ۱۰ ساله وجود دارد؟
رژیم لاغری کودک ۷ ساله یا رژیم لاغری کودک ۱۰ ساله را نمی توان فقط براساس سن تعیین کرد. قد، وزن، صدک BMI، سرعت رشد، فعالیت و وضعیت سلامت کودک نیز باید بررسی شوند.
آیا حذف نان و برنج باعث لاغری کودک می شود؟
معمولاً نیازی به حذف کامل نان، برنج یا سایر منابع کربوهیدرات نیست. شواهد درباره رژیم های بسیار کم کربوهیدرات در چاقی کودکان محدود است؛ بنابراین کیفیت، مقدار و ترکیب کل رژیم اهمیت بیشتری دارد.
آیا کودک چاق می تواند فستینگ یا رژیم کتو بگیرد؟
رژیم فستینگ یا رژیم های بسیار محدود کننده مانند رژیم کتوژنیک نباید خودسرانه برای کاهش وزن کودک اجرا شوند. رژیم های محدودکننده در کودکانِ در حال رشد نیازمند ارزیابی تغذیه ای و نظارت تخصصی هستند.
سرعت مناسب کاهش وزن کودک چقدر است؟
عدد ثابتی برای همه کودکان وجود ندارد. در برخی کودکان هدف حتی کاهش وزن نیست و کند شدن افزایش وزن در کنار رشد قدی کافی است.
جمع بندی
چاقی کودک را نباید نادیده گرفت، اما کودک نیز نباید وارد رژیم های سخت بزرگسالان شود. ابتدا لازم است BMI-for-age ، نمودار رشد و وضعیت سلامت ارزیابی شوند. سپس براساس سن و شدت چاقی، هدف مناسب از کند کردن افزایش وزن تا کاهش کنترل شده تعیین شود. تغییرات پایدار و خانوادگی پایه درمان هستند. متخصص تغذیه می تواند رژیم مناسب را برای کودکان چاق مشخص کند.
