وقتی درباره رژیم غذایی مناسب برای بیماران کلیوی صحبت می کنیم، با یک رژیم کاملا محاسبه شده و دقیق روبه رو هستیم. بهعبارت دیگر، رژیم غذایی بیماران کلیوی برخلاف بسیاری دیگر از رژیم های غذایی مربوط به بیماری ها، با توصیه های کلی قابل اجرا نیست و نیاز به محاسبات دقیقی دارد. اگر شما و یا عزیزانتان به بیماری کلیوی مبتلا هستید، توصیه های این مقاله می تواند راه گشا باشد. اما باید بدانید که برای حفاظت از کلیه ها، لازم است به یک متخصص تغذیه آشنا با رژیم غذایی بیماران کلیوی مراجعه کنید تا رژیم مخصوص و محاسبه شده خود را دریافت کنید.
- بیماری کلیوی چه تغییراتی در بدن ایجاد می کند؟
- رژیم غذایی بیماران کلیوی، یک انتخاب نیست، یک درمان است
- سه عنصر حیاتی که باید مدیریت شوند: مثلث احتیاط در رژیم غذایی بیماران کلیوی
- پروتئین؛ شمشیر دو لبه در رژیم غذایی بیماران کلیوی
- مدیریت مایعات؛ «آب» هم نیاز به اندازهگیری دارد
- ترفندهایی برای مدیریت تشنگی
- سخن پایانی: رژیم غذایی بیماران کلیوی هر فرد، مانند اثر انگشت او اختصاصی است
بیماری کلیوی چه تغییراتی در بدن ایجاد می کند؟
برای درک بهتر این موضوع، بیایید بدن را مانند یک شهر بزرگ و کلیه ها را مانند سیستم بازیافت و تصفیه فاضلاب این شهر تصور کنیم. وقتی این سیستم به خوبی کار می کند، تمام زباله ها (سموم) تخلیه می شوند و آب تمیز (املاح متعادل) به شهر برمی گردد. اما در بیماری کلیوی، این تصفیه خانه نیمه تعطیل می شود. در این شرایط اتفاقات زیر رخ می دهد:
- تجمع سموم (اوره): بدن ما از سوختن پروتئین ها (گوشت، مرغ، لبنیات) ماده ای سمی به نام اوره تولید می کند. در بیماران کلیوی، این زباله در خون می ماند و باعث حالت تهوع، بی اشتهایی و خستگی مفرط می شود.
- بهم خوردن توازن نمک و آب: کلیه مسئول تنظیم حجم خون است. وقتی کلیه از کار می افتد، نمک و آب در بدن حبس می شود که نتیجه آن تورم دست و پا و فشار سنگین به قلب است.
- اختلال در مواد معدنی: کلیه به طور عادی سطح فسفر و پتاسیم را تنظیم می کند. در بیماری کلیوی، تجمع پتاسیم می تواند باعث ایست قلبی شود و افزایش فسفر، استخوان ها را مانند شیشه شکننده می کند.
رژیم غذایی بیماران کلیوی، یک انتخاب نیست، یک درمان است
در اکثر بیماری ها، رژیم غذایی به بهبود سرعت می بخشد، اما در بیماری کلیوی، رژیم غذایی بیماران کلیوی بخشی ضروری از خودِ درمان است و باید کاملا جدی گرفته شود. رژیم غذایی مناسب برای بیماران کلیوی اهداف زیر را دارد.
- کاهش بار کاری کلیه: اگر غذایی که بیمار مصرف می کند سموم کمتری تولید کند، فشار کمتری به بخش سالم بافت کلیه وارد می شود. وقتی تصفیه خانه شهر نیمه خراب است، تولید زباله کمتر، سبب می شود که تصفیه خانه به طور کامل از کار نیفتد.
- جلوگیری از مسمومیت داخلی: چون کلیه توان دفع پتاسیم یا فسفر اضافه را ندارد، ما باید از طریق دهان، ورودی این مواد را کنترل کنیم تا سطح آن ها در خون به مرز کشنده نرسد.
- پیشگیری از عوارض جانبی: رژیم درست، مانع از مشکلاتی مثل پوکی استخوان شدید، کم خونی و بیماری های قلبی ناشی از نارسایی کلیه می شود.
به زبان ساده، رژیم غذایی بیماری کلیوی یعنی «مهندسیِ ورودی های بدن».
لازم است به جای اینکه کلیه ها را مجبور به کاری کنیم که توانش را ندارند، باری از دوش آن ها برداریم و اجازه دهیم بدن در محیطی پاک تر فعالیت کند.
سه عنصر حیاتی که باید مدیریت شوند: مثلث احتیاط در رژیم غذایی بیماران کلیوی
در رژیم غذایی بیماران کلیوی، سه ماده مغذی وجود دارند که اگرچه برای افراد سالم ضروری هستند، اما برای یک بیمار کلیوی می توانند مانند «سم» عمل کنند. کلیه ی آسیب دیده توانایی دفعِ مازاد این مواد را ندارد، پس ما باید یاد بگیریم چگونه آن ها را در رژیم غذایی خود مهندسی کنیم. در ادامه این سه ماده، غذاهای حاوی آن ها و روش کنترل را بررسی می کنیم.
۱. سدیم (نمک)
سدیم مانند یک اسفنج عمل می کند؛ آب را به خود جذب کرده و در بدن نگه می دارد. وقتی کلیه ها نتوانند سدیم اضافی را دفع کنند، حجم آب در رگ ها بالا می رود و فشار خون صعود می کند. این یعنی فشار مضاعف به قلب و کلیه ها.
- سدیم کجا پنهان شده؟
سدیم فقط در نمکدان روی میز نیست! سدیم در رب گوجه فرنگی، کنسروها، فست فودها، نان های پرنمک، سوسیس و کالباس به مقدار بسیار زیاد وجود دارد. پس لازم است همه اینها علاوه بر نمک اضافه شده به غذا کنترل شوند.
- راهکار ساده برای کاهش سدیم
به جای نمک، از طعم دهنده های طبیعی مثل آبلیمو، آب نارنج، سیر، پیاز و سبزیجات معطر (نعنا، جعفری) استفاده کنید.
۲. پتاسیم
پتاسیم برای ضربان قلب و عملکرد اعصاب ضروری است. اما وقتی سطح آن در خون بالا برود (هایپرکالمی)، می تواند باعث ضربان قلب نامنظم و در موارد شدید، ایست قلبی شود.
- پتاسیم کجا پنهان شده؟
برخی میوه ها و سبزیجات بمب پتاسیم هستند؛ مانند موز، پرتقال، کیوی، سیب زمینی، گوجه فرنگی و اسفناج.
● راهکار ساده کنترل پتاسیم
از میوه های کم خطرتر مثل سیب، انگور و خیار استفاده کنید. همچنین با خیساندن سبزیجاتی مثل سیبزمینی در آب به مدت چند ساعت، می توانید بخشی از پتاسیم آن را خارج کنید.
۳. فسفر؛ دشمنِ استخوان ها
در یک بدن سالم، کلسیم و فسفر با هم در تعادل هستند. وقتی کلیه آسیب می بیند، فسفر در خون جمع می شود و بدن برای جبران این وضعیت، مجبور می شود کلسیم را از استخوان ها بیرون بکشد. در نتیجه استخوان ها ضعیف و شکننده می شوند و کلسیم خارج شده در رگ های قلب رسوب می کنند.
- فسفر کجا پنهان شده؟
بیشترین میزان فسفر در لبنیات (شیر و پنیر)، نوشابه های سیاه، حبوبات و مغزها (پسته، بادام و…) و غذاهای فراوری شده یافت می شود.
لازم به ذکر است، فسفری که در مواد غذایی فرآوری شده (مثل سوسیس و نوشابه) وجود دارد، تقریباً ۱۰۰ درصد جذب بدن می شود، درحالی که فسفرِ منابع گیاهی کمتر جذب می شود. پس دوری از غذاهای صنعتی در اولویت است.
یک نکته طلایی: مدیریت این سه عنصر به معنای حذف کامل آن ها نیست (چون بدن به آن ها نیاز دارد)، بلکه به معنای «مصرف به اندازه و تحت نظر متخصص» است.
پروتئین؛ شمشیر دو لبه در رژیم غذایی بیماران کلیوی
پروتئین برای ساخت عضلات، ترمیم بافت ها و سیستم ایمنی بدن ضروری است. اما برای بیماران کلیوی، پروتئین مانند یک شمشیر دو لبه عمل می کند. وقتی بدن پروتئین را مصرف می کند، ماده ای پسماند به نام اوره تولید می شود که کلیه ها مسئول دفع آن هستند. زمانی که کلیه ها ضعیف می شوند، اوره در خون تجمع می یابد. از طرف دیگر، کمبود پروتئین سبب می شود که پروتئین ماهیچه های فرد تجزیه شده و مجددا اوره در خون بالا رود. در این شرایط بهترین راه، مصرف پروتئین به مقدار لازم و محاسبه شده است، محاسباتی که تنها از عهده متخصص تغذیه بر می آید.
انتخاب پروتئین با کیفیت
همه پروتئین ها یکسان نیستند. در رژیم غذایی بیماران کلیوی ما به دنبال پروتئین هایی هستیم که کمترین پسماند سمی و کمترین میزان فسفر را داشته باشند:
- بهترین گزینه (سفیده تخم مرغ): سفیده تخم مرغ با کیفیت ترین پروتئین دنیا ست و برخلاف گوشت و لبنیات، فسفر بسیار کمی دارد.
- گوشت ها: مرغ و ماهی معمولاً گزینه های بهتری نسبت به گوشت قرمز هستند (البته مقدار آن باید دقیقاً توسط متخصص مشخص شود).
- پروتئین های گیاهی: حبوبات منبع خوبی از پروتئین است، اما چون فسفر و پتاسیم بالایی دارد، باید با روش های خاص (خیساندن و جوشاندن) و در مقادیر محدود مصرف شود. بهعبارت دیگر در رژیم غذایی بیماران کلیوی ، پروتئین های گیاهی کمتر مجاز هستند.
مقدار دقیق پروتئین روزانه شما براساس وزن و مرحله بیماری تان محاسبه می شود. حتی یک تکه کوچک گوشت اضافه می تواند تراز سموم خون شما را به هم بزند، پس در این مورد کاملاً مطابق با وزن اعلام شده در رژیم خود عمل کنید.
مدیریت مایعات؛ «آب» هم نیاز به اندازهگیری دارد
بسیاری فکر می کنند هرچه بیشتر آب بنوشند، کلیه ها بهتر کار می کنند. اما در بیماری کلیوی، ماجرا کاملاً برعکس است. وقتی کلیه ها توان دفع ادرار را از دست می دهند، آب اضافی در بدن جمع شده و باعث تورم، بالارفتن فشار خون و تنگی نفس (بهدلیل تجمع آب در ریه ها) می شود.
در رژیم غذایی بیماران کلیوی، برخلاف افراد عادی، نوشیدن «۸ لیوان آب» یک فرمول اشتباه است. در مراحل پیشرفته بیماری، مقدار مایعات مجاز برای هر بیمار توسط پزشک و براساس فرمول زیر محاسبه می شود:
مقدار ادرار در ۲۴ ساعت + (معمولاً) ۵۰۰ تا ۸۰۰ سی سی.
این یعنی شما باید دقیقاً بدانید بدنتان چقدر دفع دارد تا به همان اندازه ورودی داشته باشید.
مایعات فقط «آب» نیست!
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم فقط لیوان آبی که می نوشیم جزو مایعات است. در محاسبات دقیق رژیم غذایی بیماران کلیوی، این موارد هم «مایعات» محسوب می شوند:
- چای، قهوه و شربت
- سوپ و آش
- ژله و بستنی (بستنی در دمای دهان به مایع تبدیل می شود)
- میوه های بسیار آبدار مثل هندوانه
ترفندهایی برای مدیریت تشنگی
ازآنجایی که محدودکردن آب کار بسیار دشواری است، این ترفندها به بیمار کمک می کند بدون نوشیدن آب زیاد، تشنگی خود را کنترل کند:
- مکیدن تکه های یخ: یخ بیشتر از آب دهان را مرطوب نگه می دارد و حجم کمتری دارد.
- شست وشوی دهان: دهان خود را با آب سرد بشویید اما آن را قورت ندهید.
- استفاده از لیموترش: افزودن چند قطره لیمو به مقدار کمی آب، عطش را سریع تر از آب خالص از بین می برد.
- پرهیز از نمک: هرچه نمک کمتری مصرف کنید، کمتر تشنه می شوید.
سخن پایانی: رژیم غذایی بیماران کلیوی هر فرد، مانند اثر انگشت او اختصاصی است
همان طور که در ابتدای این مقاله گفتیم، رژیم غذایی بیماران کلیوی یک «نسخه همگانی» ندارد. سطح پتاسیم خون یک بیمار ممکن است بالا باشد و دیگری نیاز به پتاسیم بیشتری داشته باشد؛ یکی ممکن است با محدودیت شدید پروتئین روبه رو باشد و دیگری در مرحله دیالیز، به پروتئین بیشتری نیاز داشته باشد.
بنابراین، این مقاله نقش یک نقشه راه کلی را برای شما دارد. قدم نهایی و حیاتی شما، مراجعه به دکتر تغذیه است که با بررسی آزمایش های خون (مثل کراتینین، اوره، GFR و الکترولیت ها)، برنامه غذایی منحصربه فرد را طراحی کند. با رعایت این محاسبات، شما نه تنها از کلیه های خود محافظت می کنید، بلکه کیفیت زندگی و نشاط خود را نیز دوباره به دست خواهید آورد.
می توانید با مراجعه به سایت و وارد کردن اطلاعات برنامه غذایی مخصوص خود را دریافت کنید.
