نقرس زمانی ایجاد می شود که کریستال های اورات در مفاصل تجمع پیدا کنند و التهاب و درد ایجاد شود. بالا بودن اسید اوریک خون احتمال این اتفاق را بیشتر می کند؛ اما خوشبختانه می توان آن را با غذا کنترل کرد. بااین حال، رژیم نقرس و اسید اوریک بالا به معنی حذف گسترده غذاها نیست. تمرکز اصلی بر انتخاب مناسب تر منابع پروتئین، محدود کردن بعضی منابع پُرپورین حیوانی، نوشیدنی های شیرین و حفظ وزن سالم است.
- نقرس و اسید اوریک بالا چیست؟
- رژیم غذایی چه نقشی در کنترل نقرس و اسید اوریک دارد؟
- برای رژیم نقرس و اسید اوریک بالا چی بخوریم؟ غذاهای مفید برای نقرس
- غذاهای ممنوعه رژیم نقرس و اسید اوریک بالا و غذاهای پرپورین که باید محدود شوند
- غذاهایی که بهتر است در رژیم نقرس و اسید اوریک بالا بسیار محدود یا حذف شوند
- غذاهایی که باید مقدارشان در رژیم نقرس و اسید اوریک بالا محدود شود
- غذاهای ایرانی مناسب نقرس؛ کدام را بخوریم و کدام را محدود کنیم؟
- نمونه رژیم غذایی نقرس برای یک روز
- هنگام حمله نقرس چه بخوریم و چه نخوریم؟
- آب، قهوه و گیلاس؛ آیا واقعاً اسید اوریک را پایین می آورند؟
- کاهش وزن و سبک زندگی چه اثری بر نقرس دارند؟
- آیا مکمل ویتامین C برای نقرس مفید است؟
- چه زمانی فرد مبتلا به نقرس باید به پزشک مراجعه کند؟
- سوالات متداول
در یک رژیم نقرس و اسید اوریک بالا متعادل، بسیاری از خوراکی های معمول همچنان قابل مصرف اند. در ادامه در این مقاله که تحت نظر بهترین متخصص تغذیه نوشته شده، علاوه بر اصول کلی تغذیه، وضعیت غذاهای رایج ایرانی مانند آبگوشت، کباب، قورمه سبزی، عدسی، برنج و انواع آش را هم از نظر مصرف در این رژیم بررسی می کنیم.
نقرس و اسید اوریک بالا چیست؟
پورین ها ترکیباتی هستند که به طور طبیعی در بدن وجود دارند و در بعضی مواد غذایی نیز یافت می شوند. بدن هنگام تجزیه پورین، اسید اوریک تولید می کند؛ ماده ای که بخش عمده آن از طریق کلیه ها دفع می شود. اگر میزان اورات در بدن بالا برود، ممکن است کریستال های اورات درون یا اطراف مفصل تشکیل شوند و حمله نقرس را ایجاد کنند.
درد شدید و ناگهانی مفصل، تورم، قرمزی، گرمی و حساسیت به لمس از علائم نقرس در زمان حمله هستند. مفصل شست پا محل شناخته شده ای برای شروع حمله است، اما مچ پا، زانو، انگشتان و سایر مفاصل نیز می توانند درگیر شوند. نکته مهم این است که اسید اوریک بالا و نقرس مترادف نیستند؛ بسیاری از افراد با اسید اوریک بالا هیچگاه دچار حمله نقرس نمی شوند.
رژیم غذایی چه نقشی در کنترل نقرس و اسید اوریک دارد؟
هدف رژیم نقرس و اسید اوریک بالا فقط حذف غذاهای حاوی پورین نیست. یک الگوی غذایی مناسب باید مواجهه با عوامل غذایی تشدیدکننده را کمتر کند، به کنترل وزن کمک کرده و مصرف برخی منابع پرپورین حیوانی، الکل و مواد غذایی و نوشیدنی های حاوی قند افزوده و فروکتوز را کاهش دهد.
به همین دلیل، رژیم کم پورین بهتر است بخشی از یک الگوی غذایی متعادل باشد، نه یک برنامه محدود کننده و سخت. کاهش اسید اوریک با تغذیه در بعضی افراد امکان پذیر است و می تواند همراه با وزن سالم، احتمال حملات را کمتر کند. بااین حال، رژیم نقرس و اسید اوریک بالا، جایگزین درمان دارویی نیست. در بسیاری از بیماران، برای رساندن اسید اوریک به محدوده مناسب همچنان به دارو و پیگیری پزشکی نیاز است.
برای رژیم نقرس و اسید اوریک بالا چی بخوریم؟ غذاهای مفید برای نقرس
برای رژیم نقرس و اسید اوریک بالا بهتر است به جای حذف گسترده مواد غذایی، روی انتخاب منابع پروتئینی مناسب، لبنیات کم چرب، میوه و سبزیجات متنوع و غلات کامل تمرکز شود. هدف این است که رژیم نقرس و اسید اوریک بالا هم قابل ادامه باشد و هم مصرف منابع پرپورین حیوانی کاهش یابد.
لبنیات کم چرب
شیر و ماست کم چرب، پنیر کم چرب و کم نمک و دوغ بدون شکر و ترجیحاً کم نمک می توانند بخشی از رژیم نقرس و اسید اوریک بالا باشند. لبنیات کم چرب علاوه بر تأمین پروتئین، در راهنمای رژیم نقرس و اسید اوریک بالا جزو انتخاب های مناسب قرار گرفته اند.
میوه و سبزیجات
میوه کامل و انواع سبزیجات بخش مهمی از غذاهای مفید برای رژیم نقرس و اسید اوریک بالا هستند. گیلاس و آلبالو نیز می توانند در یک برنامه متعادل مصرف شوند؛ بااین حال، شواهد موجود برای معرفی آنها به عنوان درمان نقرس کافی نیست. همچنین سبزیجاتی مانند اسفناج و نخودفرنگی به بهانه داشتن پورین نباید خودسرانه حذف شوند؛ زیرا ارتباط پورین های گیاهی با نقرس مانند منابع حیوانی پرپورین نیست.
حبوبات و منابع پروتئین گیاهی
عدس، لوبیا، نخود و سویا گزینه های خوبی برای متنوع کردن منابع پروتئین هستند. برخلاف بعضی توصیه های قدیمی، حبوبات و نقرس الزاماً مرتبط نیستند و حبوبات لازم نیست از رژیم نقرس و اسید اوریک بالا حذف شود. جایگزین کردن بخشی از گوشت با این منابع می تواند الگوی غذایی را متعادل تر کند.
تخم مرغ، غلات کامل و مغزها
تخم مرغ، جو دوسر، نان و غلات کامل و مقدار متعادل مغزها نیز می توانند تنوع رژیم نقرس و اسید اوریک بالا را بیشتر کنند. این انتخاب ها کمک می کنند وابستگی برنامه غذایی به گوشت قرمز و سایر منابع پرپورین حیوانی کمتر شود.
غذاهای ممنوعه رژیم نقرس و اسید اوریک بالا و غذاهای پرپورین که باید محدود شوند
عبارت «غذاهای ممنوعه رژیم نقرس و اسید اوریک بالا» رایج است، اما در عمل همه خوراکی ها نیاز به حذف کامل ندارند. بهتر است بین غذاهای بسیار پرپورین که باید تا حد زیادی کنار گذاشته شوند و خوراکی هایی که فقط نیاز به محدودیت مقدار دارند، تفاوت قائل شویم. این تفکیک از محدودیت های غذایی غیرضروری جلوگیری می کند.
غذاهایی که بهتر است در رژیم نقرس و اسید اوریک بالا بسیار محدود یا حذف شوند
جگر، دل، قلوه، مغز و سایر احشاء از مهم ترین غذاهای پرپورین هستند و می توانند اسید اوریک را افزایش دهند. عصاره گوشت، آبِ گوشت بسیار غلیظ و غذاهایی که مقدار زیادی احشاء در آنها استفاده شده نیز انتخاب مناسبی برای رژیم نقرس و اسید اوریک بالا نیستند.
غذاهایی که باید مقدارشان در رژیم نقرس و اسید اوریک بالا محدود شود
گوشت قرمز، به ویژه مصرف زیاد گوشت گاو و گوسفند و وعده های بزرگ گوشتی، بهتر است در رژیم نقرس و اسید اوریک بالا محدود شود. برخی ماهی ها و غذاهای دریایی مانند ساردین، آنچوی و بعضی انواع دیگر نیز پورین بیشتری دارند. بااین حال، ماهی برای نقرس به طور مطلق ممنوع نیست؛ مقدار کم از بعضی انواع ماهی، مانند سالمون، می تواند در یک رژیم متعادل جا داشته باشد. بنابراین هدف، حذف تمام منابع دریایی نیست بلکه انتخاب نوع و مقدار مناسب است.
نوشیدنی های الکلی، به ویژه آبجو، از مهم ترین مواردی هستند که اسیداوریک را بالا می برند و مخصوصا هنگام حمله نقرس علائم را تشدید می کنند. نوشابه ها و سایر نوشیدنی های شیرین و محصولات دارای مقدار زیاد فروکتوز افزوده نیز باید محدود شوند. راهنمای کالج روماتولوژی آمریکا برای نقرس نیز محدودکردن الکل و شربت ذرت با فروکتوز بالا را توصیه می کند.
آبمیوه، حتی بدون قند افزوده، نباید جایگزین نامحدود میوه کامل شود؛ چون نسبت به میوه کامل فروکتوز را با حجم بیشتری وارد رژیم نقرس و اسید اوریک بالا میکند.
غذاهای ایرانی مناسب نقرس؛ کدام را بخوریم و کدام را محدود کنیم؟
در انتخاب غذاهای ایرانی مناسب رژیم نقرس و اسید اوریک بالا، بهتر است به جای برچسب «مجاز» و «ممنوع» به ترکیب غذا، مقدار گوشت و روش پخت توجه کنیم. بسیاری از غذاهای سنتی با کمی تغییر می توانند در رژیم نقرس و اسید اوریک بالا جا داشته باشند. برای مثال، مشکل اصلی قورمه سبزی یا قیمه، خود سبزی، لوبیا یا لپه نیست؛ مقدار گوشت قرمز و اندازه وعده اهمیت بیشتری دارد. همین نگاه کمک می کند رژیم غذایی نقرس قابل اجرا و متنوع باقی بماند.
| غذای ایرانی | وضعیت کلی | نکته |
| نان سنگک و نان سبوس دار | مناسب | همراه با منابع پروتئینی مناسب مصرف شود. |
| برنج | قابل مصرف | پرپورین محسوب نمیشود؛ مقدار آن متناسب با نیاز انرژی باشد. |
| تخممرغ | مناسب | منبع پروتئینی کمپورین است. |
| ماست و لبنیات کمچرب | مناسب | برای تأمین پروتئین انتخاب مناسبی هستند. |
| عدسی | معمولاً مناسب | عدس را فقط بهدلیل پورین گیاهی حذف نکنید. |
| خوراک لوبیا | معمولاً مناسب | میتواند بخشی از پروتئین گیاهی رژیم باشد. |
| کوکو سبزی | مناسب | بهتر است با روغن کم تهیه شود. |
| میرزا قاسمی | معمولاً مناسب | روش پخت و مقدار روغن مهم است. |
| آش رشته | قابل مصرف | حبوبات دلیل حذف آن نیستند؛ گوشت یا آب گوشت زیاد اضافه نشود. |
| قورمهسبزی | قابل تعدیل | مقدار گوشت قرمز کمتر شود؛ لوبیا مشکل اصلی نیست. |
| قیمه | قابل تعدیل | مقدار گوشت قرمز محدود شود. |
| کباب کوبیده و برگ | محدود | حجم گوشت قرمز معمولاً بالاست. |
| آبگوشت و دیزی | محدود | بهخصوص انواع پرگوشت و آب گوشت غلیظ. |
| کلهپاچه | بسیار محدود | بخشهای احشایی، بهویژه مغز، پورین بالایی دارند. |
| جگر، دل و قلوه | پرهیز | از منابع بسیار پرپورین هستند. |
بنابراین برای فردی که می پرسد «برنج برای نقرس ضرر دارد؟» یا «عدس برای نقرس مناسب است؟»، پاسخ معمولاً حذف کامل نیست. برنج ذاتاً غذای پرپورین نیست و حبوبات نیز نباید مانند احشاء و گوشت های پرپورین کنار گذاشته شوند. در مقابل، آبگوشت پرگوشت، کباب های بزرگ و غذاهای حاوی جگر، دل و قلوه نیاز به محدودیت بیشتری دارند. اصل مهم، کاهش منابع پرپورین حیوانی و ساختن یک الگوی غذایی متعادل و قابل ادامه است.
نمونه رژیم غذایی نقرس برای یک روز
این منوی غذایی نقرس نمونه ای برای نشان دادن نحوه چیدمان وعده هاست. هدف آن کاهش وابستگی به گوشت قرمز و استفاده بیشتر از لبنیات کم چرب، حبوبات، میوه، سبزیجات و غلات است؛ نه تجویز مقدار مشخص برای همه افراد.
صبحانه مناسب برای رژیم نقرس و اسید اوریک بالا
نان سنگک + پنیر کم چرب و کم نمک + خیار و گوجه + یک واحد میوه
یا: تخم مرغ + نان سبوس دار + سبزیجات تازه
میان وعده
یک واحد میوه کامل مانند سیب، پرتقال یا گیلاس در فصل
ناهار
عدس پلو با مقدار متعادل برنج و بدون گوشت قرمز + ماست کم چرب + سالاد شیرازی
یا: قورمه سبزی با گوشت کمتر + مقدار متعادل برنج + سالاد
عصرانه
ماست کم چرب یا مقدار متعادل بادام و گردو
شام
کوکو سبزی کم روغن + نان سبوس دار + سالاد
یا: مقدار متعادل مرغ یا ماهی، مانند سالمون، همراه با سبزیجات و غلات
این برنامه نشان می دهد رژیم نقرس و اسید اوریک بالا لزوماً به غذاهای خاص یا غیرایرانی نیاز ندارد و می توان با تغییر مقدار و ترکیب غذاهای معمول، برنامه ای متعادل ساخت. این منو فقط نمونه ای از نحوه چیدمان غذاها در رژیم نقرس و اسید اوریک بالا است. مقدار مواد غذایی باید براساس سن، وزن، میزان فعالیت، بیماری های زمینه ای و درمان فرد تنظیم شود.
هنگام حمله نقرس چه بخوریم و چه نخوریم؟
در زمان حمله نقرس، وعده ها را ساده و متعادل نگه دارید و به مقدار کافی مایع بنوشید. الکل، به ویژه آبجو، نباید مصرف شود و غذاهای بسیار پرپورین حیوانی مانند جگر، دل، قلوه و وعده های بزرگ گوشت کنار گذاشته شوند. نوشابه ها و نوشیدنی های شیرین نیز بهتر است محدود شوند. در این دوره سراغ رژیم فستینگ، گرسنگی طولانی یا رژیم های سخت با هدف «پاک سازی بدن» نروید.
نکته مهم این است که تغذیه، درمان حمله حاد نقرس نیست. حمله معمولاً به درمان ضدالتهابی مناسب نیاز دارد. راهنمای کالج روماتولوژی آمریکا برای درمان نقرس کلشی سین، داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی یا گلوکوکورتیکوئیدها را با توجه به شرایط بیمار از درمان های خط اول می داند. بنابراین گیلاس، آبلیمو، دمنوش یا نوشیدن آب فراوان نباید به عنوان درمان سریع حمله در نظر گرفته شود.
آب، قهوه و گیلاس؛ آیا واقعاً اسید اوریک را پایین می آورند؟
دریافت مایعات کافی در «رژیم نقرس» اهمیت دارد، چون کم آبی می تواند زمینه حمله را فراهم کند؛ اما عدد ثابتی مانند ۸ یا ۱۲ لیوان آب برای همه مناسب نیست، به ویژه اگر فرد بیماری کلیوی یا قلبی و محدودیت مایعات داشته باشد.
درباره «قهوه و نقرس»، بعضی مطالعاتِ مشاهده ای، ارتباط مصرف قهوه با خطر کمتر نقرس یا اسید اوریک پایین تر را نشان داده اند، اما این رابطه به معنی اثر درمانی قطعی نیست. درباره «گیلاس برای نقرس و آلبالو» نیز شواهدی از ارتباط احتمالی با حملات کمتر وجود دارد، ولی کیفیت شواهد برای یک توصیه درمانی قطعی کافی نیست.
آبلیمو و دمنوش بدون شکر می توانند بخشی از دریافت مایعات باشند، اما ادعاهایی مثل «آبلیمو اسید اوریک را دفع می کند» یا «دمنوش نقرس را درمان می کند» پشتوانه کافی ندارند.
کاهش وزن و سبک زندگی چه اثری بر نقرس دارند؟
اضافه وزن و چاقی با خطر بیشتر نقرس ارتباط دارند و در افراد دارای اضافه وزن، کاهش وزن می تواند به کنترل اسید اوریک و کاهش احتمال حملات کمک کند. بااین حال، کاهش وزن باید تدریجی و پایدار باشد. رژیمهای بسیار کم کالری، Crash diet، گرسنگی طولانی، روزه های طولانی با هدف کاهش سریع وزن و برنامه های افراطی انتخاب مناسبی برای فرد مبتلا به نقرس نیستند؛ این روش ها ممکن است اسید اوریک را افزایش دهند و حمله را تحریک کنند.
راهنمای تغذیه NHS برای نقرس نیز از رژیم های سخت، کتوز و fasting در افراد مبتلا به نقرس پرهیز می دهد. بهتر است کاهش وزن اصولی بر پایه یک الگوی غذایی متعادل و تحت نظر متخصص تغذیه انجام شود. فعالیت بدنی منظم نیز به حفظ وزن و سلامت عمومی کمک میزکند، اما شدت و نوع ورزش باید با شرایط جسمی فرد، به ویژه هنگام درد مفصل، هماهنگ باشد.
آیا مکمل ویتامین C برای نقرس مفید است؟
میوه و سبزیجات حاوی ویتامین C بخشی از رژیم سالم اند، اما مکمل ویتامین C درمان نقرس نیست. راهنمای ACR به دلیل ناکافی بودن شواهد، افزودن این مکمل را برای مبتلایان توصیه نمی کند.
چه زمانی فرد مبتلا به نقرس باید به پزشک مراجعه کند؟
اولین حمله شدید، حملات مکرر، توفوس، سنگ کلیه، بیماری کلیوی یا اسید اوریک بسیار بالا نیاز به ارزیابی پزشکی دارند. مفصل قرمز، داغ و متورم همراه تب باید سریع بررسی شود؛ عفونت مفصل می تواند شبیه نقرس باشد. آسپرین یا دیورتیک تجویزی را خودسرانه قطع نکنید.
سوالات متداول
آیا برنج برای نقرس ضرر دارد؟
خیر؛ برنج پرپورین نیست و به صورت متعادل قابل مصرف است.
آیا عدس و حبوبات برای نقرس مضرند؟
معمولاً خیر؛ پورین گیاهی دلیل حذف آنها نیست.
آیا تخم مرغ برای نقرس مناسب است؟
بله، تخم مرغ کم پورین است.
آیا ماهی در رژیم نقرس ممنوع است؟
خیر؛ تنها برخی انواع باید محدود شوند.
آیا درمان نقرس با رژیم غذایی ممکن است؟
رژیم کمک کننده است، اما معمولاً جایگزین دارو نیست.
اگر به نقرس یا اسید اوریک بالا مبتلا هستید و نمی دانید چه غذاهایی برای شما مناسب تر است، چه مواد غذایی را باید محدود کنید و چگونه بدون رژیم های سخت وزن خود را کنترل کنید، می توانید برای دریافت یک برنامه غذایی متناسب با شرایط بدنی و آزمایش های خود به کلینیک تغذیه دکتر مرادی مراجعه کنید.
با تنظیم یک رژیم غذایی اصولی و شخصی سازی شده، می توان به کنترل بهتر اسید اوریک، کاهش احتمال حملات نقرس و بهبود سبک زندگی کمک کرد.
برای دریافت مشاوره و تنظیم برنامه غذایی حضوری متناسب با شرایط شما، میتوانید با شماره های ۸۸۲۳۱۳۶-۰۲۱ و یا ۰۹۱۹۴۸۲۰۴۲۵ تماس بگیرید و با ما در ارتباط باشید.
