سنگ کلیه فقط یک نوع ندارد؛ بنابراین رژیم سنگ کلیه هم برای همه افراد یکسان نیست. غذایی که یک فرد باید مصرف آن را محدود کند، ممکن است برای فردی با نوع دیگری از سنگ مشکل اصلی نباشد. سنگ های اگزالات کلسیم، فسفات کلسیم، اسیداوریک، سیستین و سنگ های عفونی یا استروویت انواع مهم سنگ کلیه هستند که هرکدام عوامل تغذیه ای متفاوتی دارند. به همین دلیل، قبل از تهیه یک فهرست ثابت از غذاهای مفید یا مضر باید نوع سنگ مشخص شود.
- چرا رژیم سنگ کلیه باید بر اساس نوع سنگ تنظیم شود؟
- اصول مشترک رژیم غذایی برای جلوگیری از سنگ کلیه
- اصل اول: مایعات کافی بنوشید
- اصل دوم: نمک را کاهش دهید
- اصل سوم: کلسیم غذایی را خودسرانه حذف نکنید
- اصل چهارم: در مصرف پروتئین حیوانی زیاده روی نکنید
- رژیم سنگ کلیه اگزالات کلسیم چگونه است؟
- غذاهای پر اگزالات که لازم است محدود شوند
- کلسیم را از رژیم حذف نکنید
- نمک و پروتئین حیوانی زیاد را محدود کنید
- رژیم سنگ کلیه فسفات کلسیم چه تفاوتی دارد؟
- برای سنگ کلیه اسید اوریک چه بخوریم و چه نخوریم؟
- رژیم سنگ کلیه سیستین چگونه است؟
- آیا برای سنگ استروویت رژیم خاصی وجود دارد؟
- نمونه برنامه غذایی یک روزه برای فرد مستعد سنگ کلیه
- سوالات متداول درباره رژیم سنگ کلیه
در این مقاله که تحت نظر بهترین متخصص تغذیه نوشته شده، رژیم مناسب هر نوع سنگ، غذاهایی که بهتر است مصرف یا محدود شوند و اصول مشترک سنگ کلیه و تغذیه را بررسی می کنیم. اگر می خواهید بدانید برای سنگ کلیه چی بخوریم یا برای سنگ کلیه چی نخوریم، ابتدا باید نوع سنگ مشخص شود؛ زیرا غذاهای مفید برای سنگ کلیه و حتی غذاهای ممنوع برای سنگ کلیه برای همه افراد یکسان نیستند.
چرا رژیم سنگ کلیه باید بر اساس نوع سنگ تنظیم شود؟
انتخاب رژیم سنگ کلیه بدون دانستن نوع سنگ می تواند باعث محدودیت های غیرضروری شود. برای مثال، حتی در بسیاری از افراد مبتلا به سنگ های کلسیمی، حذف کلسیم غذایی توصیه نمی شود. اگر سنگ دفع یا با روش درمانی خارج شده باشد، آنالیز ترکیب آن می تواند نوع سنگ را مشخص کند.
در افرادی که سنگ کلیه آنها مکرراً عود می کند یا در گروه های پرخطر قرار دارند، ممکن است بررسی ادرار ۲۴ ساعته نیز لازم باشد. این آزمایش می تواند عواملی مانند دفع بالای کلسیم یا اگزالات، پایین بودن سیترات و تغییرات pH ادرار را مشخص کرده و به شخصی سازی توصیه های غذایی کمک کند. بنابراین علاوه بر نوع سنگ کلیه، عوامل زمینه ساز تشکیل مجدد سنگ نیز می توانند در تنظیم رژیم سنگ کلیه اهمیت داشته باشند.
برای دریافت اطلاعات بیشتر درباره ی بیماری های کلیوی میتوانید مقاله رژیم غذایی بیماران کلیوی را مطالعه کنید.
اصول مشترک رژیم غذایی برای جلوگیری از سنگ کلیه
با وجود تفاوت بین انواع سنگ، چند اصل در رژیم غذایی برای جلوگیری از سنگ کلیه مشترک است:
اصل اول: مایعات کافی بنوشید
نوشیدن مایعات کافی باعث رقیق شدن ادرار می شود و یکی از مهم ترین اقدامات برای کاهش احتمال تشکیل مجدد سنگ است. به جای توصیه ثابت «۸ لیوان آب»، مقدار مایعات باید با توجه به شرایط فرد، آب وهوا و میزان فعالیت تعیین شود. راهنمای انجمن اروپایی اورولوژی دریافت حدود ۲.۵ تا ۳ لیتر مایعات در روز را با هدف تولید حدود ۲ تا ۲.۵ لیتر ادرار توصیه می کند و آب را انتخابی مناسب می داند.
اصل دوم: نمک را کاهش دهید
مصرف زیاد سدیم می تواند دفع کلسیم از طریق ادرار را افزایش دهد. برای بزرگسالان، به ویژه افراد دارای سنگ اگزالات کلسیم یا فسفات کلسیم، دریافت کمتر از ۲۳۰۰ میلی گرم سدیم در روز توصیه می شود. غذاهای فرآوری شده، فست فود، کنسروها، گوشت های فرآوری شده و بسیاری از سس ها از منابع مهم سدیم هستند.
اصل سوم: کلسیم غذایی را خودسرانه حذف نکنید
وجود کلمه «کلسیم» در نام بعضی سنگ ها به این معنا نیست که باید لبنیات و سایر منابع غذایی کلسیم حذف شوند. در رژیم سنگ کلیه دریافت بسیار کم کلسیم حتی می تواند خطر سنگ اگزالات کلسیم را افزایش دهد. برای بیشتر بزرگسالان، دریافت حدود ۱۰۰۰ تا ۱۲۰۰ میلی گرم کلسیم غذایی در روز لازم است و بهتر است نیاز کلسیم تا حد امکان از غذا تأمین شود.
اصل چهارم: در مصرف پروتئین حیوانی زیاده روی نکنید
در رژیم سنگ کلیه مصرف بسیار زیاد گوشت و سایر منابع پروتئین حیوانی می تواند خطر برخی انواع سنگ را افزایش دهد؛ اما هدف، حذف پروتئین نیست. مقدار و منبع پروتئین باید متناسب با نیاز فرد و نوع سنگ انتخاب شود.
رژیم سنگ کلیه اگزالات کلسیم چگونه است؟
سنگ اگزالات کلسیم شایع ترین نوع سنگ کلیه است. در رژیم سنگ کلیه اگزالات کلسیم هدف حذف کامل اگزالات یا کلسیم نیست؛ بلکه باید دریافت اگزالات، کلسیم غذایی، نمک و پروتئین متناسب با شرایط فرد تنظیم شود. بنابراین رژیم غذایی سنگ کلیه کلسیم اگزالات بیشتر بر محدود کردن منابع بسیار پر اگزالات و حفظ تعادل غذایی تمرکز دارد.
غذاهای پر اگزالات که لازم است محدود شوند
در افراد مبتلا به این نوع سنگ، به ویژه کسانی که اگزالات ادراری بالایی دارند، مصرف زیاد مواد غذایی بسیار پر اگزالات بهتر است محدود شود. اگزالات در گیاهان یافت می شود، بااین حال، قرار نیست تمام میوه ها، سبزیجات، حبوبات یا سایر غذاهای گیاهی حذف شوند. منابع اگزالات که لازم است محدود گردند شامل اسفناج، ریواس، چغندر، شکلات و کاکائو و برخی مغزها هستند.
علاوه بر محدودیت غذاهای فوق، مصرف خودسرانه مکمل های پُردوز ویتامین C نیز در رژیم سنگ کلیه مناسب نیست؛ زیرا مقدار زیاد ویتامین C می تواند تولید اگزالات را افزایش دهد.
کلسیم را از رژیم حذف نکنید
یکی از باورهای اشتباه درباره کلسیم و سنگ کلیه این است که وجود «کلسیم» در نام سنگ به معنای لزوم حذف لبنیات است. اما این باور صحیح نیست چون کلسیم غذایی می تواند در دستگاه گوارش به اگزالات متصل شود و جذب آن را کاهش دهد. به همین دلیل دریافت کافی کلسیم غذایی در افراد دارای سنگ های کلسیمی لازم است.
در رژیم سنگ کلیه مصرف یک منبع کلسیم همراه وعده غذایی، مانند ماست همراه ناهار، شیر در صبحانه یا مقدار متناسب پنیر کم نمک، می تواند مناسب باشد. مکمل کلسیم موضوع متفاوتی است و بهتر است خودسرانه مصرف نشود.
نمک و پروتئین حیوانی زیاد را محدود کنید
درر رژیم سنگ کلیه مصرف زیاد نمک می تواند دفع کلسیم ادراری را افزایش دهد. زیاده روی در پروتئین حیوانی نیز ممکن است شرایط ادرار را به نفع تشکیل سنگ تغییر دهد. بنابراین در رژیم سنگ کلیه کلسیمی، کاهش غذاهای بسیار شور و پرهیز از مصرف بیش از حد گوشت اهمیت دارد.
رژیم سنگ کلیه فسفات کلسیم چه تفاوتی دارد؟
در رژیم سنگ کلیه فسفات کلسیم نیز کلسیم غذایی نباید صرفاً به دلیل نام این سنگ حذف شود. دریافت کافی کلسیم از غذا، کاهش سدیم و مصرف متعادل پروتئین حیوانی همچنان اهمیت دارد.
تفاوت مهم این نوع سنگ، ارتباط آن با pH نسبتاً بالاتر ادرار است. فسفات کلسیم می تواند به شکل «کربنات آپاتیت» یا «بروشیت» تشکیل شود. کربنات آپاتیت بیشتر در pH بالاتر از ۶.۸ و بروشیت در محدوده حدود ۶.۵ تا ۶.۸ تشکیل می شود. این نوع سنگ ممکن است با پرکاری پاراتیروئید، اسیدوز توبولی کلیه یا برخی عفونت های ادراری نیز مرتبط باشد.
به همین دلیل، افراد مبتلا به سنگ فسفات کلسیم نباید با هدف پیشگیری از سنگ، خودسرانه برای قلیایی ترکردن ادرار اقدام کنند؛ زیرا افزایش pH می تواند تشکیل این نوع سنگ را تسهیل کند. از طرف دیگر، تلاش برای اسیدی کردن ادرار با رژیم غذایی نیز توصیه عمومی این بیماران نیست؛ بلکه علت زمینه ای باید بررسی شود.
برای سنگ کلیه اسید اوریک چه بخوریم و چه نخوریم؟
سنگ اسید اوریک بیشتر در ادرار اسیدی تشکیل می شود. مصرف زیاد گوشت و بعضی منابع حیوانی پرپورین می تواند تولید اسیداوریک و بار اسیدی رژیم سنگ کلیه را افزایش دهد. بنابراین در رژیم سنگ کلیه اسید اوریک بهتر است احشاء مانند جگر، مصرف زیاد گوشت قرمز و فرآوری شده و بعضی غذاهای دریایی پرپورین مانند ساردین و آنچوی محدود شوند. نوشیدنی های شیرین، به ویژه انواع حاوی قند افزوده یا فروکتوز بالا، و نوشیدنی های الکلی به ویژه آبجو نیز باید محدود شوند.
در مقابل، میوه و سبزیجات، غلات کامل، لبنیات کم چرب در مقدار متناسب و جایگزین کردن بخشی از پروتئین حیوانی با منابع گیاهی می تواند الگوی مناسب تری ایجاد کند. حبوبات و سویا صرفاً به دلیل داشتن پورین لازم نیست مانند احشاء و گوشت های پرپورین محدود شوند. در افراد دارای اضافه وزن، کاهش وزن اصولی و تدریجی نیز اهمیت دارد.
در افرادی که اسید اوریک بالایی دارند یا هم زمان به نقرس مبتلا هستند، الگوی غذایی مناسب می تواند به کنترل دریافت پورین و کاهش بار اسیداوریک کمک کند؛ این موضوع در مقاله رژیم غذایی نقرس و اسید اوریک با جزئیات بیشتری بررسی شده است.
ازآنجاکه سنگ اسید اوریک بیشتر در ادرار اسیدی تشکیل می شود، یکی از اهداف رژیم سنگ کلیه این است که بار اسیدی غذا کاهش پیدا کند. مصرف بیشتر میوه و سبزیجات و محدودکردن مصرف زیاد گوشت قرمز، احشاء، ماهی و سایر منابع حیوانی پرپورین می تواند به کمتر اسیدی شدن ادرار کمک کند. در مقابل، برای قلیایی کردن درمانی ادرار ممکن است پزشک داروهایی مانند سیترات پتاسیم تجویز کند. این درمان با مصرف چند «غذای قلیایی» یکسان نیست و برای افزایش کنترل شده pH ادرار باید تحت نظر پزشک انجام شود.
رژیم سنگ کلیه سیستین چگونه است؟
سنگ سیستین نادر است و در اثر اختلال ارثی «سیستینوری» ایجاد می شود؛ بنابراین رژیم غذایی به تنهایی برای مدیریت آن کافی نیست. مهم ترین اقدام در رژیم سنگ کلیه سیستین، دریافت مایعات بسیار زیاد و توزیع آن در طول شبانه روز است. در بزرگسالان هدف تولید بیش از ۳ لیتر ادرار در ۲۴ ساعت است.
کاهش سدیم نیز اهمیت ویژه ای دارد، زیرا می تواند دفع سیستین در ادرار را کاهش دهد. از طرف دیگر، سیستین از اسیدآمینه هایی تشکیل می شود که متیونین در مسیر تولید آن ها نقش دارد؛ به همین دلیل گاهی کاهش مصرف بیش از حد منابع حیوانی غنی از متیونین مطرح می شود. بااین حال، رژیم های بسیار محدودکننده از نظر متیونین یا پروتئین نباید خودسرانه اجرا شوند، زیرا تأمین نیازهای تغذیه ای فرد همچنان اهمیت دارد.
آیا برای سنگ استروویت رژیم خاصی وجود دارد؟
سنگ استروویت با سنگ های متابولیک تفاوت دارد و معمولاً در ارتباط با عفونت ادراری ناشی از باکتری های تولیدکننده اوره آز تشکیل می شود. بنابراین درمان آن با حذف یک ماده غذایی یا دنبال کردن یک رژیم سنگ کلیه خاص انجام نمی شود.
دریافت مایعات کافی و داشتن رژیم متعادل همچنان مفید است، اما اولویت اصلی، درمان عفونت و در صورت نیاز، خارج کردن کامل سنگ است. در برخی بیماران، درمان دارویی دیگری نیز لازم می شود. به همین دلیل، برای اسیدی یا قلیایی کردن ادرار با غذا یا مکمل نباید خودسرانه اقدام کرد و درمان سنگ کلیه استروویت باید زیر نظر پزشک انجام شود.
نمونه برنامه غذایی یک روزه برای فرد مستعد سنگ کلیه
این نمونه رژیم غذایی سنگ کلیه فقط یک الگوی عمومی برای نشان دادن شکل وعده هاست و جای رژیم شخصی سازی شده را نمی گیرد.
- صبحانه: نان در مقدار متناسب + پنیر کم نمک یا تخم مرغ + یک واحد میوه + آب
- میان وعده: یک واحد میوه + آب
- ناهار: برنج یا نان در مقدار متناسب + مرغ، ماهی یا یک منبع پروتئین گیاهی + سبزیجات + ماست
- میان وعده: یک واحد میوه یا ماست
- شام: یک وعده سبک شامل مقدار متعادل پروتئین + سبزیجات + نان، برنج یا سایر غلات در مقدار متناسب
در انتخاب صبحانه مناسب برای رژیم سنگ کلیه یا سایر وعده ها باید نوع سنگ نیز در نظر گرفته شود.
سوالات متداول درباره رژیم سنگ کلیه
آیا کسی که سنگ کلیه دارد باید لبنیات را حذف کند؟
خیر. در بیشتر افراد، حتی در بسیاری از سنگ های کلسیمی، حذف کلسیم غذایی توصیه نمی شود. دریافت کافی کلسیم از غذا می تواند به کاهش جذب اگزالات در روده کمک کند.
برای سنگ کلیه چقدر آب بخوریم؟
در بحث آب و سنگ کلیه، یک مقدار ثابت برای همه مناسب نیست و هدف اصلی، تولید حجم کافی ادرار در طول شبانه روز است.
آیا آبلیمو برای سنگ کلیه مفید است؟
آبلیمو و سایر مرکبات حاوی سیترات هستند و ممکن است در پیشگیری از بعضی سنگ های کلسیمی کمک کننده باشند. بااین حال، آبلیمو سنگ شکن یا درمان قطعی سنگ کلیه نیست.
آیا چای برای سنگ کلیه ممنوع است؟
خیر، چای برای همه مبتلایان به سنگ کلیه ممنوع نیست. بااین حال، چای سیاه می تواند اگزالات قابل توجهی داشته باشد؛ بنابراین در فردی که سنگ اگزالات کلسیم و اگزالات ادراری بالا دارد، مقدار مصرف اهمیت بیشتری پیدا می کند.
برای دریافت برنامه غذایی تخصصی و مشاوره با دکتر تغذیه، به کلینیک تخصصی تغذیه دکتر معصومه مرادی مراجعه کنید. در این مسیر، با بررسی شرایط شما، عادات غذایی و نوع سنگ کلیه، می توان برنامه ای متناسب با نیازهای بدنتان تنظیم کرد.
برای دریافت رژیم غیرحضوری کلیک کنید و برای دریافت نوبت حضوری میتوانید با شماره های ۸۸۲۳۱۱۳۶-۰۲۱ و یا ۰۹۱۹۴۸۲۰۴۲۵ تماس بگیرید و هماهنگ کنید.
