تغذیه در شیمی درمانی زمانی دشوار می شود که تهوع، بی اشتهایی یا تغییر طعم غذا، خوردن وعده های معمول را سخت کند. بعضی بیماران نیز با وجود تلاش برای غذاخوردن، وزن کم می کنند. هدف تغذیه در دوران شیمی درمانی، تأمین انرژی و پروتئین کافی، کمک به حفظ وزن و عضلات و آسان ترکردن غذاخوردن است؛ نه درمان سرطان با غذا.
- در دوران شیمی درمانی چه غذاهایی بخوریم؟
- قبل، روز تزریق و بعد از شیمی درمانی چه بخوریم؟
- برای تهوع و استفراغ شیمی درمانی چه بخوریم؟
- هنگام تهوع چه غذاهایی بهتر تحمل می شوند؟
- هنگام تهوع چه بنوشیم؟
- آیا زنجبیل برای تهوع شیمی درمانی مفید است؟
- وقتی بعد از شیمی درمانی اشتها نداریم، چه بخوریم؟
- برای جلوگیری از کاهش وزن و تحلیل عضلات در شیمی درمانی چه بخوریم؟
- چگونه بدون زیادشدن حجم غذا، کالری و پروتئین بیشتری دریافت کنیم؟
- بیمار شیمی درمانی به چه مقدار کالری و پروتئین نیاز دارد؟
- برای زخم دهان، تغییر طعم غذا، اسهال و یبوست چه بخوریم؟
- نمونه برنامه غذایی یک روز در دوران شیمی درمانی
- چه غذاهایی در شیمی درمانی ممنوع یا پرخطرند؟
- آیا مصرف مکمل غذایی در دوران شیمی درمانی لازم است؟
- چه زمانی مشکلات تغذیه ای نیاز به پیگیری پزشکی دارند؟
- سؤالات متداول درباره تغذیه در شیمی درمانی
- بهترین غذا در روزهای اول بعد از شیمی درمانی چیست؟
- آیا موز برای بیمار شیمی درمانی مناسب است؟
- آیا مصرف شیر و لبنیات در شیمی درمانی مجاز است؟
- آیا مصرف قند و شیرینی باید کاملاً قطع شود؟
- برای افزایش وزن بعد از شیمی درمانی چه بخوریم؟
- کلام آخر
در این مقاله که تحت نظر بهترین متخصص تغذیه نوشته شده غذاهای مناسب برای شیمی درمانی را با توجه به علامتی که دارید یاد می گیرید.
در دوران شیمی درمانی چه غذاهایی بخوریم؟
غذای مناسب برای همه بیمارانی که شیمی درمانی می کنند یکسان نیست و وابسته به علائم آنها است. برای تهوع، غذاهای ساده و کم بو و برای بی اشتهایی یا کاهش وزن، خوراکی های مغذی تر انتخاب های مناسبی هستند. در جدول زیر می توانید وضعیت خود را پیدا کرده و غذای مناسب را بیابید.
| چه غذاهایی مناسب ترند؟ | وضعیت بیمار |
| نان تست، کراکر، برنج کته، سوپ سبک | تهوع دارد |
| ماست یونانی پاستوریزه، تخم مرغ کاملاً پخته، میان وعده مغذی | اشتها ندارد |
| مرغ، تخم مرغ، شیر و لبنیات قابل تحمل، کره مغزها | وزن کم می کند |
| فرنی، پوره، سوپ نرم و ولرم | زخم دهان دارد |
| برنج، سیب زمینی پخته و غذاهای زودهضم، همراه جبران مایعات | اسهال دارد |
| غذاهای خنک و کم بو و منابع پروتئینی جایگزین | طعم غذا تغییر کرده |
در ادامه، روش مصرف و جایگزین های این غذاها را می خوانید.
قبل، روز تزریق و بعد از شیمی درمانی چه بخوریم؟
تغذیه قبل و در روز شیمی درمانی
اگر مرکز درمانی، دستور ناشتابودن نداده است، معمولاً لازم نیست پیش از تزریق، غذا را حذف کنید. با توجه به اشتها و تجربه جلسات قبلی، یک وعده کوچک مانند نان تست و تخم مرغ کاملاً پخته، ماست پاستوریزه یا سوپ سبک بخورید. برای جلسه های طولانی، آب و میان وعده ای سالم مثل کراکر یا موز همراه داشته باشید؛ البته مقررات مرکز را رعایت کنید.
تغذیه در روزهای بعد از تزریق
تغذیه بعد از شیمی درمانی را با علائم خود هماهنگ کنید:
- هنگام تهوع، چند قاشق کته یا سیب زمینی پخته را امتحان کنید.
- وقتی اشتها بهتر شد، به وعده ها مرغ یا ماست اضافه کنید.
زمان ثابتی برای نخوردن غذا پس از تزریق وجود ندارد و لازم است در این زمینه دستور تیم درمان را رعایت کنید.
برای تهوع و استفراغ شیمی درمانی چه بخوریم؟
اگر بعد از شیمی درمانی تهوع دارید، لازم نیست خودتان را مجبور به خوردن یک وعده کامل کنید. با مقدار کم شروع کنید و غذاهایی را انتخاب کنید که معده تان بهتر تحمل می کند.
هنگام تهوع چه غذاهایی بهتر تحمل می شوند؟
نان تست، چند عدد کراکر ساده، برنج کته، سیب زمینی آبپز و ماکارونی ساده معمولاً انتخاب های خوبی هستند. اگر تحمل دارید، کمی سوپ سبک یا آب مرغ هم امتحان کنید. ابتدا چند لقمه بخورید؛ در صورت بهترشدن حالتان، مقدار غذا را آرام آرام افزایش دهید.
به جای سه وعده حجیم، وعده های کوچک تر در طول روز داشته باشید. اگر بوی پخت وپز، تهوع تان را بیشتر می کند، غذای خنک یا هم دمای اتاق بخورید و از دیگران بخواهید آشپزی کنند. پس از غذا دست کم نیم ساعت بنشینید و فوراً دراز نکشید. غذاهای سرخ کرده یا بسیار چرب را در صورت تشدید تهوع محدود کنید.
هنگام تهوع چه بنوشیم؟
آب، آب مرغ رقیق یا مایعات شفاف قابل تحمل را جرعه جرعه بنوشید؛ لازم نیست یک لیوان را یک باره تمام کنید. اگر نوشیدن همراه غذا باعث سیری زودرس می شود، مایعات را بین وعده ها مصرف کنید. اگر دچار استفراغ هستید، وقتی استفراغ متوقف شد، نوشیدن را با جرعه های کوچک آغاز کنید.
درصورتی که حتی مایعات را نمی توانید نگه دارید، لازم است با تیم درمان تماس بگیرید.
آیا زنجبیل برای تهوع شیمی درمانی مفید است؟
چای کم رنگ زنجبیل ممکن است برای برخی افراد مفید باشد، اما شواهد اثربخشی زنجبیل برای تهوع شیمی درمانی یکدست نیست. مکمل زنجبیل را بدون هماهنگی با تیم درمان مصرف نکنید. مهم تر اینکه داروهای ضدتهوع تجویزشده بخش اصلی کنترل تهوع اند و هیچ غذایی جای آن ها را نمی گیرد.
وقتی بعد از شیمی درمانی اشتها نداریم، چه بخوریم؟
اگر بعد از چند لقمه سیر می شوید یا اصلاً احساس گرسنگی نمی کنید، به جای اصرار بر خوردن یک بشقاب کامل، غذا را در حجم های کوچک تر و دفعات بیشتر بخورید.
چگونه با حجم کم، غذای کافی دریافت کنیم؟
حدود پنج تا شش وعده کوچک، با فاصله تقریبی دو تا سه ساعت، برای بسیاری از بیماران قابل تحمل تر است. حتی اگر گرسنه نیستید، زمان تقریبی میان وعده ها را مشخص کنید. زمانی که اشتهای بیشتری دارید، اول منابع پروتئین مانند تخم مرغ کاملاً پخته، مرغ یا ماست یونانی پاستوریزه را بخورید.
برای روزهایی که خسته هستید، چند ظرف کوچک سوپ مرغ، فرنی یا غذای دلخواه تان را از قبل آماده و به درستی در یخچال نگهداری کنید.
اگر نوشیدن مایعات همراه وعده، شما را زود سیر می کند، نوشیدنی های مغذی را بین وعده ها مصرف کنید.
بهترین میان وعده ها برای بیمار بی اشتها چیست؟
| مزیت کاربردی | میان وعده |
| نرم و حاوی پروتئین | ماست یونانی پاستوریزه و موز |
| انرژی بیشتر در حجم کم | نان و کره بادام زمینی |
| نرم و مناسب هنگام دشواری جویدن | فرنی با شیر پاستوریزه |
| جایگزینی برای وقتی غذاهای جامد سخت خورده می شوند | شیرموز خانگی |
گرانولا نیز در صورت تحمل می تواند میان وعده ای پرانرژی برای بیماران کم اشتها باشد. برای مثال، می توان مقدار کمی از گرانولا فیتنس تاپ گلدن را همراه ماست یونانی پاستوریزه مصرف کرد تا علاوه بر انرژی، پروتئین بیشتری دریافت شود. البته اگر بیمار زخم دهان یا مشکل بلع دارد، گرانولای ترد انتخاب مناسبی نیست و باید از غذاهای نرم تر استفاده کند.
اگر شیر باعث نفخ یا اسهال می شود، از شیر بدون لاکتوز استفاده کنید. هنگام زخم دهان نیز نوشیدنی را با دمای قابل تحمل و بدون مواد تحریک کننده تهیه کنید. در صورت ادامه بی اشتهایی و کاهش وزن ، به تیم درمان اطلاع دهید.
برای جلوگیری از کاهش وزن و تحلیل عضلات در شیمی درمانی چه بخوریم؟
وقتی در شیمی درمانی وزن کم می کنید، هدف دریافت انرژی و پروتئین بیشتر در حجم قابل تحمل است.
چگونه بدون زیادشدن حجم غذا، کالری و پروتئین بیشتری دریافت کنیم؟
به سوپ، چند قاشق مرغ ریش‌ریش اضافه کنید؛ فرنی را با شیر پاستوریزه پرچرب به‌جای آب تهیه کنید و روی پوره یا برنج کمی روغن زیتون بریزید. اگر نوشیدنی را بهتر تحمل می‌کنید، یک قاشق کره بادام‌زمینی به شیرموز اضافه کنید. تخم‌مرغ کاملاً پخته، ماست یونانی و حبوبات پخته نیز منابع پروتئینی مناسبی هستند.
این راهکارها برای جلوگیری از کاهش وزن در شیمی‌درمانی کاربرد دارند؛ اما هنگام تهوع شدید، چربی اضافه ممکن است علائم را بدتر کند. در چنین روزهایی، غذاهای ساده‌تر را در حجم کم انتخاب کنید.
در صورت تجویز دکتر تغذیه، می توانید از مکمل های پروتئینی نیز در حجم مناسب برای تامین کسری پروتئین استفاده کنید.
بیمار شیمی درمانی به چه مقدار کالری و پروتئین نیاز دارد؟
طبق راهنمای تغذیه بالینی ESPEN، نیاز انرژی بسیاری از بزرگسالان مبتلا به سرطان به طور اولیه حدود ۲۵ تا ۳۰ کیلوکالری به ازای هر کیلوگرم وزن در روز برآورد می شود. پروتئین مورد نیاز بیماران سرطانی نیز بیش از ۱ و در صورت امکان تا ۱٫۵ گرم به ازای هر کیلوگرم توصیه شده است.
مثلاً برای فرد ۶۰ کیلوگرمی، حدود ۱۵۰۰ تا ۱۸۰۰ کیلوکالری و بیش از ۶۰ تا حدود ۹۰ گرم پروتئین در روز تخمین زده می شود. این اعداد نسخه فردی نیستند و با شرایط پزشکی و تغییرات وزن تنظیم می شوند. کاهش وزن ناشی از کاشکسی سرطان نیز همیشه فقط با غذای بیشتر جبران نمی شود و نیاز به ارزیابی دارد.
برای زخم دهان، تغییر طعم غذا، اسهال و یبوست چه بخوریم؟
زخم دهان، خشکی دهان و مشکلات گوارشی ممکن است غذاخوردن را دشوار کنند. متناسب با علامت خود، این تغییرات را امتحان کنید:
| راهکار کاربردی | مشکل |
| فرنی، پوره یا سوپ نرم و ولرم بخورید. غذاهای تند، ترش یا ترد را اگر درد را تشدید می کنند کنار بگذارید. | زخم دهان |
| غذا را با سس ملایم یا آب مرغ مرطوب کنید و در طول روز جرعه جرعه آب بنوشید. | خشکی دهان |
| قاشق غیرفلزی و غذای خنک را امتحان کنید؛ به جای گوشت قرمز، مرغ یا ماست پاستوریزه بخورید. | طعم فلزی |
| مایعات از دست رفته را جبران کنید؛ کته و سیب زمینی پخته را امتحان کنید و اگر لبنیات یا فیبر علائم را بدتر می کنند، موقتاً آنها را کاهش دهید. | اسهال |
| در صورت نداشتن محدودیت، آب کافی، غذاهای فیبردار قابل تحمل و پیاده روی سبک را در برنامه بگذارید. | یبوست |
مقدار فیبر روزانه باید با مشکل بیمار هماهنگ باشد؛ افزایش آن ممکن است به یبوست کمک کند، ولی هنگام اسهال یا احتمال انسداد روده مناسب نباشد. اگر اسهال، یبوست یا زخم دهان شدید یا ماندگار است و غذاخوردن را مختل می کند، با تیم درمان تماس بگیرید.
نمونه برنامه غذایی یک روز در دوران شیمی درمانی
این برنامه غذایی برای بیماران شیمی درمانی برای بیمار ۶۰ کیلوگرمی کم اشتها، که می تواند غذا بخورد و محدودیت پزشکی خاصی ندارد، تنظیم شده است. مقادیر مرغ، برنج و سبزیجات مربوط به وزن پس از پخت هستند.
| پروتئین (گرم) | کالری | غذا و مقدار | وعده |
| ۱۴ | ۲۶۰ | تخم مرغ کاملاً پخته (۱ عدد)، نان (۵۰ گرم)، پنیر پاستوریزه (۲۵ گرم) | صبحانه |
| ۱۴ | ۲۳۵ | ماست یونانی پرچرب پاستوریزه (۱۵۰ گرم)، موز (۱۰۰ گرم) | میان‌وعده صبح |
| ۲۹ | ۴۴۵ | برنج (۱۵۰ گرم)، مرغ (۷۵ گرم)، سبزیجات نرم (۱۰۰ گرم)، روغن زیتون (۱۰ گرم) | ناهار |
| ۱۱ | ۲۸۵ | شیر پرچرب پاستوریزه (۲۰۰ میلی لیتر) ، موز (۸۰ گرم)، کره بادام زمینی (۱۵ گرم) | عصرانه |
| ۱۴ | ۲۴۵ | سوپ: مرغ (۳۰ گرم)، سیب زمینی (۱۵۰ گرم)، سبزیجات (۱۰۰ گرم)، روغن زیتون (۵ گرم) | شام |
| ۷ | ۱۹۰ | شیربرنج: شیر پاستوریزه (۱۵۰ میلی لیتر)، برنج پخته (۷۵ گرم) | میان وعده شب |
| ۸۹ | ۱۶۶۰ | — | مجموع |
ارزش غذایی تقریبی است و این رژیم غذایی در شیمی درمانی باید با نیاز بیمار تنظیم شود.
- هنگام تهوع: وعده ها را کوچک تر و چربی افزوده را در صورت تشدید تهوع کمتر کنید.
- هنگام زخم دهان: نان را با غذای نرم جایگزین و مرغ و سبزیجات را پوره کنید.
چه غذاهایی در شیمی درمانی ممنوع یا پرخطرند؟
در رژیم غذایی در دوران شیمی درمانی، غذاهای پرخطر از نظر عفونت با خوراکی های تشدیدکننده علائم تفاوت دارند.
غذاهای پرخطر از نظر عفونت
گوشت و ماهی خام یا نیم پز، تخم مرغ عسلی، لبنیات و آب میوه غیرپاستوریزه، جوانه خام، میوه و سبزی نشسته و غذاهای مانده بیرون از یخچال را مصرف نکنید. میوه و سبزی تازه، اگر زیر آب روان به درستی شسته شوند، برای همه بیماران ممنوع نیستند؛ هنگام کاهش گلبول سفید، دستور تیم درمان اولویت دارد.
غذاهایی که بسته به علائم باید محدود شوند
هنگام تهوع، غذاهای سرخ کرده یا بسیار چرب را کاهش دهید. اگر زخم دهان دارید، خوراکی های تند، اسیدی و زبر را کنار بگذارید. هنگام اسهال نیز غذاهای تشدید کننده علائم، مانند بعضی لبنیات و غذاهای پرفیبر، ممکن است موقتاً محدود شوند.
آیا مصرف مکمل غذایی در دوران شیمی درمانی لازم است؟
اگر از غذای معمول، انرژی و پروتئین کافی دریافت نمی کنید، مکمل های تغذیه ای خوراکی کامل، مانند نوشیدنی های پرکالری و پرپروتئین، ممکن است کمک کننده باشند. این محصولات با قرص های ویتامین و مکمل های گیاهی تفاوت دارند.
مصرف خودسرانه ویتامین ها، آنتی اکسیدان های پُردوز یا فرآورده های گیاهی مناسب نیست؛ برخی ممکن است با داروهای سرطان تداخل داشته باشند. راهنمای NCI درباره تداخل مکمل ها نیز این موضوع را توضیح می دهد. انتخاب مکمل باید براساس دریافت غذایی، وضعیت بیمار و داروهای مصرفی، با نظر تیم درمان انجام شود.
چه زمانی مشکلات تغذیه ای نیاز به پیگیری پزشکی دارند؟
اگر استفراغ ادامه دارد، مایعات را نگه نمی دارید، ادرارتان کم یا تیره شده، سرگیجه دارید، وزنتان همچنان کاهش می یابد یا زخم دهان و مشکل بلع مانع غذاخوردن شده، سریع به تیم درمان اطلاع دهید.
تب ۳۸ درجه یا بالاتر هنگام شیمی درمانی اورژانس پزشکی است. مطابق هشدار CDC درباره تب در شیمی درمانی، فوراً با تیم درمان تماس بگیرید و برای ارزیابی اورژانسی اقدام کنید؛ منتظر اثر غذا یا درمان خانگی نمانید.
سؤالات متداول درباره تغذیه در شیمی درمانی
بهترین غذا در روزهای اول بعد از شیمی درمانی چیست؟
اگر تهوع دارید با کته، نان تست یا سوپ ساده شروع کنید؛ پس از بهبود تهوع، پروتئین بیشتری به وعده ها بیفزایید.
آیا موز برای بیمار شیمی درمانی مناسب است؟
معمولاً بله؛ موز رسیده و پوست گرفته در صورت تحمل مناسب است.
آیا مصرف شیر و لبنیات در شیمی درمانی مجاز است؟
لبنیات پاستوریزه معمولاً مجازند؛ اگر اسهال یا نفخ ایجاد می کنند، نوع بدون لاکتوز را امتحان کنید.
آیا مصرف قند و شیرینی باید کاملاً قطع شود؟
خیر؛ حذف قند سرطان را درمان نمی کند. خوراکی های مغذی را در اولویت قرار دهید.
برای افزایش وزن بعد از شیمی درمانی چه بخوریم؟
وعده های کوچک پرانرژی و پرپروتئین بخورید؛ کاهش وزن مداوم باید بررسی و برنامه غذایی فردی تنظیم شود.
کلام آخر
تغذیه مناسب در دوران شیمی درمانی می تواند به حفظ انرژی، تأمین مواد مغذی مورد نیاز بدن و مدیریت برخی عوارض درمان کمک کند. از آنجا که نیازهای تغذیه ای هر فرد با توجه به نوع سرطان، روش درمان، وضعیت جسمانی و عوارض احتمالی متفاوت است، تنظیم یک برنامه غذایی اختصاصی اهمیت زیادی دارد.
متخصص تغذیه، با بررسی شرایط جسمانی و نیازهای تغذیه ای شما، به تنظیم برنامه غذایی متناسب با دوران درمان کمک می کند تا دریافت مواد مغذی کافی و حفظ کیفیت زندگی در این دوره آسان تر شود.
برای دریافت مشاوره تخصصی و تنظیم برنامه غذایی متناسب با شرایط خود، جهت رزرو نوبت با کلینیک تخصصی تغذیه دکتر معصومه مرادی با شماره های
۰۲۱-۸۸۲۳۱۱۳۶ ویا ۰۹۱۹۴۸۲۰۴۲۵ تماس بگیرید یا از طریق وب سایت، خدمات رژیم غیرحضوری را دریافت کنید.
