رژیم پانکراتیت برای افراد مبتلا به التهاب لوزالمعده است که می خواهند بدانند چه غذاهایی بخورند و کدام خوراکی ها را محدود کنند. انتخاب غذاهای کم چرب، دریافت پروتئین کافی و تقسیم غذا به وعده های کوچک روزانه می تواند تحمل تغذیه را بهتر کرده و از کاهش وزن ناخواسته پیشگیری کند. بااین حال، نیازهای فردی که تازه دچار پانکراتیت حاد شده با بیمار مبتلا به پانکراتیت مزمن یکسان نیست. رژیم غذایی باید متناسب با شدت بیماری، وضعیت گوارش و توصیه بهترین متخصص تغذیه تنظیم شود و جای درمان پزشکی را نمی گیرد.
- رژیم پانکراتیت چیست و چه هدفی دارد؟
- رژیم پانکراتیت حاد و مزمن چه تفاوتی دارند؟
- در رژیم پانکراتیت چقدر چربی مجاز است؟
- برای رژیم پانکراتیت چه غذاهایی بخوریم؟
- غذاهای ممنوع در رژیم پانکراتیت کدام اند؟
- مواد غذایی و نوشیدنی هایی که باید از آن ها پرهیز کرد
- غذاهایی که مصرفشان به مقدار و تحمل بیمار بستگی دارد
- تعداد و حجم وعده‌های غذایی در پانکراتیت چقدر باشد؟
- نمونه برنامه غذایی یک روز برای پانکراتیت
- پانکراتیت مزمن، سوءجذب چربی و کمبود ویتامین‌ها
- چه زمانی رژیم پانکراتیت باید شخصی‌سازی شود؟
- جمع‌بندی
رژیم پانکراتیت چیست و چه هدفی دارد؟
پانکراس، آنزیم هایی تولید می کند که به هضم چربی، پروتئین و کربوهیدرات کمک می کنند. التهاب یا آسیب مزمن آن ممکن است سبب درد، بی اشتهایی و اختلال در جذب مواد مغذی شود. هدف رژیم پانکراتیت کاهش ناراحتی های گوارشی، تأمین انرژی و پروتئین کافی و پیشگیری از سوءتغذیه است. بنابراین رژیم پانکراتیت مناسب براساس وضعیت بیمار تغییر می کند و حذف خودسرانه گروه های غذایی، در افراد لاغر یا دچار سوءجذب، می تواند نتیجه معکوس داشته باشد.
رژیم پانکراتیت حاد و مزمن چه تفاوتی دارند؟
تغذیه در پانکراتیت حاد
در پانکراتیت حاد، درد و تهوع ممکن است غذاخوردن را دشوار کند. در گذشته تصور می شد نخوردن غذا به «استراحت پانکراس» کمک می کند؛ بنابراین بیمار را مدتی ناشتا نگه می داشتند. اما امروزه طبق راهنمای کالج گوارش آمریکا، در موارد خفیف، تغذیه معمولاً طی ۲۴ تا ۴۸ ساعت نخست و به محض تحمل بیمار آغاز می شود. لازم نیست ابتدا فقط مایعات مصرف شود؛ غذاهای نرم و کم چرب نیز مناسب اند.
در موارد شدید، اگر بیمار نتواند غذای کافی بخورد، ممکن است مواد مغذی از طریق لوله ای باریک به معده یا روده رسانده شوند تا از سوءتغذیه جلوگیری شود. اگر علت، حمله سنگ کیسه صفرا باشد، درمان علت زمینه ای نیز اهمیت دارد.
تغذیه در پانکراتیت مزمن
در پانکراتیت مزمن، آسیب تدریجی پانکراس ممکن است تولید آنزیم های گوارشی را کاهش دهد. در نتیجه، غذا، به ویژه چربی ها به خوبی هضم و جذب نمی شود و بیمار ممکن است دچار مدفوع چرب و بدبو، کاهش وزن و کمبود ویتامین ها شود. برخلاف تصور رایج، حذف شدید چربی همیشه راه حل مناسبی نیست؛ زیرا می تواند کمبود انرژی و سوءتغذیه را تشدید کند. طبق راهنمای تغذیه ESPEN، دریافت انرژی و پروتئین کافی اهمیت زیادی دارد. همچنین اگر پانکراس آنزیم کافی تولید نکند، پزشک ممکن است مکمل آنزیم گوارشی تجویز کند تا همراه غذا مصرف شود و به جذب بهتر مواد مغذی کمک کند.
در رژیم پانکراتیت چقدر چربی مجاز است؟
مقدار چربی مجاز برای همه بیماران یکسان نیست. فردی که تازه یک حمله خفیف پانکراتیت حاد را پشت سر گذاشته، بهتر است غذاخوردن را با خوراک های کم چرب شروع کند. اما در پانکراتیت مزمن، کاهش شدید چربی ممکن است باعث کمبود انرژی، لاغری و ضعف شود. بنابراین نمی توان برای همه بیماران سقف یکسانی مانند ۳۰ یا ۶۰ گرم چربی در روز تعیین کرد.
به طورکلی، بهتر است بیمار از غذاهای سرخ شده و وعده های بسیار چرب پرهیز کند. روغن زیتون، مغزها و ماهی های چرب نیز با وجود خواص تغذیه ای باید به اندازه مصرف شوند. اگر پانکراتیت بر اثر تری گلیسیرید بالا ایجاد شده باشد، ممکن است محدودیت چربی بیشتری لازم باشد. در چنین شرایطی، تنظیم رژیم چربی خون بالا با نظر متخصص اهمیت دارد.
برای رژیم پانکراتیت چه غذاهایی بخوریم؟
انتخاب غذا باید بر پایه پروتئین کافی، پخت کم روغن و تحمل فرد باشد. جدول زیر نمونه هایی از غذاهای کم چرب برای پانکراتیت را در سفره روزمره ایرانی نشان می دهد:
| نکته | انتخاب های مناسب | گروه غذایی |
| آبپز، بخارپز یا کبابی؛ بدون سرخ کردن | سینه مرغ بدون پوست، ماهی کم چرب، سفیده تخم مرغ | پروتئین |
| در صورت تحمل؛ بدون خامه و افزودنی پرچرب | شیر، ماست و پنیر کم چرب | لبنیات |
| اندازه وعده و فیبر متناسب با تحمل | نان، برنج، جو دوسر و سیب زمینی | غلات |
| در صورت ناراحتی، پوست گرفته یا پخته | سیب، موز، هویج، کدو و سبزیجات | میوه و سبزی |
| جایگزین سرخ کردن و مصرف زیاد روغن | مقدار متناسب روغن زیتون | چربی ها |
برنج همراه مرغ بدون پوست و کدو پخته، یا سوپ سبزیجات با مرغ ریش ریش، انتخابی ساده و قابل تهیه در خانه است. حبوبات و غلات سبوس دار هم در صورت تحمل قابل استفاده‌اند، اما خواص فیبر بسیار زیاد ممکن است برای برخی بیماران مبتلا به پانکراتیت مزمن مناسب نباشد.
غذاهای مفید برای پانکراس به معنای خوراکی های درمان کننده التهاب نیستند. میوه ها و سبزیجات آنتی اکسیدان دارند، اما هیچ خوراکی خاصی درمان اثبات شده پانکراتیت نیست؛ رعایت رژیم پانکراتیت مناسب در کنار درمان علت بیماری اهمیت دارد.
غذاهای ممنوع در رژیم پانکراتیت کدام اند؟
در رژیم پانکراتیت همه غذاهای پرچرب برای همه بیماران ممنوع مطلق نیستند. مهم است میان خوراکی هایی که باید کنار گذاشته شوند و غذاهایی که فقط باید محدود شوند، تفاوت بگذاریم.
مواد غذایی و نوشیدنی هایی که باید از آن ها پرهیز کرد
مصرف الکل در رژیم پانکراتیت باید کاملاً قطع شود؛ حتی اگر بیماری خفیف باشد. غذاهای سرخ‌شده و بسیار چرب، مانند سیب‌زمینی سرخ‌شده، مرغ سوخاری و همبرگر پرچرب، نیز انتخاب مناسبی نیستند. مصرف مکرر سوسیس و کالباس پرچرب را هم کنار بگذارید.
غذاهایی که مصرفشان به مقدار و تحمل بیمار بستگی دارد
کره، خامه، سس مایونز، شیرینی‌های خامه‌ای، آجیل، روغن‌ها و ماهی‌های چرب لزوماً برای همه ممنوع نیستند؛ مقدار مناسب آن‌ها به وضعیت بیمار بستگی دارد. نوشابه شیرین، آب‌میوه صنعتی و شیرینی زیاد نیز به‌ویژه در افراد دارای تری‌گلیسیرید بالا یا اختلال قند خون باید محدود شوند اگر قهوه یا غذایی دیگر علائم را تشدید می‌کند، مقدار مصرف آن را کاهش دهید.
تعداد و حجم وعده‌های غذایی در پانکراتیت چقدر باشد؟
پس از اجازه پزشک برای غذاخوردن، به‌جای دو یا سه وعده بزرگ، می‌توان غذا را در پنج تا شش وعده کوچک تقسیم کرد. این روش ممکن است تحمل غذا را بهتر کند و برای افراد کم‌اشتها یا کسانی که زود سیر می‌شوند، دریافت انرژی کافی را آسان‌تر کند.
پروتئین‌هایی مانند مرغ، تخم‌مرغ یا لبنیات را میان وعده‌ها تقسیم کنید. به‌آرامی غذا بخورید. پخت آبپز، بخارپز، کبابی یا فرپز با روغن کم مناسب است. تعداد وعده‌ها ثابت و اجباری نیست و باید با اشتها و وضعیت بیمار هماهنگ شود.
نمونه برنامه غذایی یک روز برای پانکراتیت
این برنامه غذایی پانکراتیت نمونه‌ای برای فردی است که وضعیت پایداری دارد و پزشک اجازه خوردن غذا به او داده است؛ برای حمله حاد شدید یا بیماری که هنوز نمی‌تواند غذا بخورد مناسب نیست. مقدارها تقریبی‌اند.
| غذای پیشنهادی | وعده |
| نان سنگک ۶۰ گرم + پنیر کم‌چرب ۳۰ گرم + یک عدد گردو + چایی | صبحانه |
| یک لیوان ماست کم‌چرب + یک سیب | میان‌وعده صبح |
| ۱۰ تا ۱۲ قاشق غذاخوری برنج پخته + ۱۲۰ گرم سینه مرغ بدون پوست + یک کاسه سبزیجات پخته | ناهار |
| یک لیوان شیر کم‌چرب + ۳۰ گرم نان + مقدار کمی عسل | میان‌وعده عصر |
| یک کاسه بزرگ سوپ مرغ با ۹۰ گرم مرغ، سیب‌زمینی و هویج پخته | شام |
| ۱۵۰ گرم ماست کم‌چرب + یک برش نان | میان‌وعده شب |
غذاها را با حداقل روغن آماده کنید و در صورت تحمل، مقدار متناسبی چربی سالم در روز داشته باشید. این جدول نسخه درمانی یا رژیم ثابت نیست. انرژی، پروتئین و مقدار چربی باید با وزن، اشتها، شرایط گوارشی و نوع پانکراتیت تنظیم شود. در صورت کاهش وزن یا گرسنگی مداوم، حجم غذا را خودسرانه کم نگه ندارید. در پانکراتیت مزمن، ممکن است برنامه پرانرژی‌تری لازم باشد.
پانکراتیت مزمن، سوءجذب چربی و کمبود ویتامین‌ها
در رژیم پانکراتیت مزمن، ممکن است پانکراس، آنزیم کافی برای هضم غذا تولید نکند. در این حالت، چربی غذا جذب نمی‌شود و مدفوع ممکن است چرب و بدبو شده و شست‌وشوی آن سخت شود. ادامه این وضعیت باعث کاهش وزن و کمبود ویتامین‌های A، D، E و K می‌شود؛ زیرا این ویتامین‌ها برای جذب به چربی نیاز دارند.
اگر پزشک کمبود آنزیم را تشخیص دهد، ممکن است کپسول‌های آنزیم پانکراس (PERT) را برای مصرف همراه غذا تجویز کند. این داروها به هضم بهتر غذا کمک می‌کنند. طبق راهنمای انجمن گوارش آمریکا، بررسی وضعیت تغذیه و ویتامین‌ها اهمیت دارد. دریافت انرژی و پروتئین کافی نباید فدای محدودکردن بیش از حد غذا شود.
چه زمانی رژیم پانکراتیت باید شخصی‌سازی شود؟
رژیم غذایی پانکراتیت به علت بیماری و شرایط فرد بستگی دارد. اگر تری‌گلیسیرید بسیار بالا عامل التهاب باشد، محدودیت بیشتری برای چربی لازم است. در پانکراتیت صفراوی، درمان سنگ اهمیت دارد. افراد دیابتی باید مقدار نان، برنج و کربوهیدرات‌ها را مطابق رژیم دیابت نوع ۲ تنظیم کنند. کاهش وزن ناخواسته یا سوءتغذیه هم نیازمند برنامه پرانرژی‌تر است. درد شدید و مداوم شکم، تب، استفراغ مکرر یا ناتوانی در نوشیدن مایعات نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
سؤالات متداول درباره رژیم پانکراتیت
آیا برنج و نان برای پانکراتیت ضرر دارند؟
خیر. نان و برنج به‌خودی‌خود از غذاهای مضر برای پانکراس نیستند؛ روش پخت و مقدار مصرف در هر وعده اهمیت دارد. در صورت ابتلا به دیابت، مقدار کربوهیدرات باید متناسب با قند خون تنظیم شود.
آیا تخم‌مرغ و لبنیات در پانکراتیت مجازند؟
بله، معمولاً سفیده تخم‌مرغ و لبنیات کم‌چرب قابل استفاده‌اند. زرده تخم‌مرغ و لبنیات پرچرب، چربی بیشتری دارند؛ بنابراین مقدار مناسب آن‌ها به نوع پانکراتیت و تحمل فرد بستگی دارد. در صورت ناراحتی، مقدار را کمتر کنید.
آیا قهوه برای افراد مبتلا به پانکراتیت ممنوع است؟
قهوه برای همه بیماران ممنوع مطلق نیست؛ بااین‌حال بهتر است کافئین محدود شود، به‌ویژه اگر باعث تشدید ناراحتی یا علائم گوارشی می‌شود. قهوه با خامه و شکر زیاد انتخاب مناسبی نیست، به‌خصوص هنگام تشدید علائم.
آیا با رژیم غذایی می‌توان پانکراتیت را درمان کرد؟
خیر. رژیم پانکراتیت به تحمل بهتر غذا و پیشگیری از سوءتغذیه کمک می‌کند، اما علت بیماری را برطرف نمی‌کند. گاهی درمان سنگ کیسه صفرا، کنترل تری‌گلیسیرید یا درمان‌های پزشکی دیگر برای بعضی بیماران ضروری است.
جمع‌بندی
در رژیم غذایی التهاب لوزالمعده، انتخاب غذاهای قابل تحمل، وعده‌های مناسب و تنظیم چربی اهمیت دارد؛ اما نیازهای بیمار مبتلا به پانکراتیت حاد با نوع مزمن متفاوت است. برای پیشگیری از کاهش وزن و کمبود مواد مغذی، بهتر است برنامه غذایی با کمک متخصص تغذیه و متناسب با شرایط فرد باشد.
